{"id":161768,"date":"2003-08-12T07:00:00","date_gmt":"2003-08-12T07:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.supermemo.com\/?p=161768"},"modified":"2026-07-17T13:52:56","modified_gmt":"2026-07-17T13:52:56","slug":"pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/blog\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty","title":{"rendered":"Pami\u0119\u0107 i uczenie si\u0119: mity i fakty"},"content":{"rendered":"<div class=\"container\"><div class=\"row\"><div class=\"col-md-10 col-lg-9 col-xl-8 mx-auto\"><div class=\"entry-content\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Osoby planuj\u0105ce usprawni\u0107 swoje umiej\u0119tno\u015bci uczenia si\u0119 musz\u0105 mie\u0107 si\u0119 na baczno\u015bci przed lawin\u0105 fa\u0142szywych twierdze\u0144, od kt\u00f3rych a\u017c roi si\u0119 w ksi\u0105\u017ckach i materia\u0142ach po\u015bwi\u0119conych przyspieszonemu uczeniu si\u0119. Ta kr\u00f3tka i zwi\u0119z\u0142a lista powinna pom\u00f3c Ci unika\u0107 ksi\u0105\u017cek czy stron internetowych, kt\u00f3re nie trzymaj\u0105 si\u0119 podstaw nauki. Poza mitami dotycz\u0105cymi pami\u0119ci, na dole znajdziesz podsumowanie innych mit\u00f3w, opisanych szerzej w innych miejscach tej witryny.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pami\u0119taj, aby zachowa\u0107 sceptycyzm. Rozwijaj sw\u00f3j sceptycyzm i traktuj t\u0119 list\u0119 r\u00f3wnie\u017c ze sceptycyzmem. Sprawdzaj wiarygodne \u017ar\u00f3d\u0142a.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Mity o pami\u0119ci<\/strong><\/p>\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Mit: Mo\u017cna wytworzy\u0107 pami\u0119\u0107 wieczn\u0105.<\/strong> Nawet uznani badacze u\u017cywaj\u0105 terminu <em>permastore <\/em>(zob.: <a href=\"http:\/\/www.psy.ohio-state.edu\/psy312\/permstor.html\" rel=\"nofollow\">prof. Harry Bahrick<\/a>). Powszechne jest przekonanie, \u017ce mo\u017cna nauczy\u0107 si\u0119 czego\u015b na tyle dobrze, by na zawsze uchroni\u0107 to przed zapomnieniem. <strong>Fakt: <\/strong>Mo\u017cna nauczy\u0107 si\u0119 czego\u015b na tyle dobrze, \u017ce zapomnienie tego w ci\u0105gu \u017cycia staje si\u0119 niemal niemo\u017cliwe. Ka\u017cda pami\u0119\u0107 d\u0142ugotrwa\u0142a, w zale\u017cno\u015bci od swojej si\u0142y, ma pewien oczekiwany czas trwania. Gdy si\u0142a pami\u0119ci jest bardzo wysoka, oczekiwany czas jej trwania mo\u017ce przekracza\u0107 d\u0142ugo\u015b\u0107 naszego w\u0142asnego \u017cycia. Jednak gdyby\u015bmy dostali dodatkowe 200 lat \u017cycia, \u017cadna pami\u0119\u0107 wytworzona w obecnym \u017cyciu nie pozosta\u0142aby bezpieczna bez powt\u00f3rek<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Nigdy nic nie zapominamy. <\/strong>Niekt\u00f3re programy przyspieszonego uczenia si\u0119 twierdz\u0105, \u017ce nigdy nie zapominamy tego, czego si\u0119 nauczyli\u015bmy. Wiedza po prostu zostaje \u201ezgubiona\u201d, a kluczem do dobrej pami\u0119ci jest odnalezienie sposobu, by j\u0105 wydoby\u0107. <strong>Fakt: <\/strong>Ca\u0142a wiedza podlega stopniowemu rozpadowi. Nawet Twoje w\u0142asne imi\u0119 jest podatne na zapomnienie. To tylko kwestia prawdopodobie\u0144stwa. Silne wspomnienia s\u0105 bardzo ma\u0142o prawdopodobne do zapomnienia. Prawdopodobie\u0144stwo zapomnienia w\u0142asnego imienia jest jak prawdopodobie\u0144stwo trafienia przez asteroid\u0119: mo\u017cliwe, ale nie brane pod uwag\u0119 na co dzie\u0144<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Pami\u0119\u0107 jest niesko\u0144czona. Fakt: <\/strong>Ka\u017cdy, kto ma podstawowe poj\u0119cie o obliczeniowym charakterze pami\u0119ci, wie, \u017ce to twierdzenie jest absurdalne. Jest to jednak tylko jedno z miliona \u017cywych twierdze\u0144, kt\u00f3re s\u0105 niezgodne z wiedz\u0105 na poziomie szko\u0142y podstawowej. W ko\u0144cu po\u0142owa Amerykan\u00f3w wci\u0105\u017c wierzy, \u017ce Ziemia zosta\u0142a stworzona przez Boga mniej ni\u017c 10 000 lat temu (zob.: przeprosiny). Nie mo\u017cemy nawet marzy\u0107 o zapami\u0119taniu w ci\u0105gu \u017cycia Encyclopedia Britannica. Wspomnienia s\u0105 przechowywane w sko\u0144czonej liczbie stan\u00f3w sko\u0144czonej liczby receptor\u00f3w w sko\u0144czonych synapsach, w sko\u0144czonej obj\u0119to\u015bci ludzkiego o\u015brodkowego uk\u0142adu nerwowego. Co gorsza, przechowywanie informacji w pami\u0119ci d\u0142ugotrwa\u0142ej nie jest \u0142atwe. Wi\u0119kszo\u015bci ludzi trudno b\u0119dzie przekroczy\u0107 300 000 zapami\u0119tanych fakt\u00f3w w ci\u0105gu ca\u0142ego \u017cycia. Drug\u0105 skrajno\u015b\u0107 tego mitu zobacz w: Przeci\u0105\u017cenie pami\u0119ci mo\u017ce powodowa\u0107 chorob\u0119 Alzheimera<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Mnemotechniki to panaceum na s\u0142ab\u0105 pami\u0119\u0107.<\/strong> Niekt\u00f3re programy pami\u0119ciowe koncentruj\u0105 si\u0119 w 100% na technikach mnemonicznych. Twierdz\u0105, \u017ce gdy tylko przedstawisz wiedz\u0119 w odpowiedni spos\u00f3b, mo\u017cna j\u0105 zapami\u0119ta\u0107 niemal na sta\u0142e. <strong>Fakt: <\/strong>Techniki mnemoniczne drastycznie zmniejszaj\u0105 trudno\u015b\u0107 utrzymania informacji w pami\u0119ci. Nie tworz\u0105 jednak wiecznej pami\u0119ci. Powt\u00f3rki wci\u0105\u017c s\u0105 potrzebne, cho\u0107 mog\u0105 by\u0107 rzadsze. Je\u015bli por\u00f3wna\u0107 narz\u0119dzia do nauki do samochodu, mnemotechnika jest jak opona. Mo\u017cna jecha\u0107 bez niej, ale zapewnia p\u0142ynn\u0105 jazd\u0119<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Im wi\u0119cej powtarzasz, tym lepiej<\/strong>. Wiele ksi\u0105\u017cek ka\u017ce Ci powtarza\u0107 materia\u0142 tak cz\u0119sto, jak to mo\u017cliwe (<em>Repetitio mater studiorum est<\/em>). <strong>Fakt: <\/strong>Nie tylko cz\u0119ste powt\u00f3rki s\u0105 marnotrawstwem Twojego cennego czasu, ale mog\u0105 te\u017c przeszkodzi\u0107 w skutecznym tworzeniu trwa\u0142ych wspomnie\u0144. Najszybszym sposobem budowania trwa\u0142ej pami\u0119ci jest powtarzanie materia\u0142u w precyzyjnie wyznaczonych momentach czasu. Aby zapami\u0119ta\u0107 co\u015b na d\u0142ugo przy minimalnym wysi\u0142ku, stosuj <em>powt\u00f3rki roz\u0142o\u017cone w czasie<\/em> (zob. <a href=\"https:\/\/www.supermemo.com\">SuperMemo<\/a>)<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Zawsze powiniene\u015b stosowa\u0107 techniki mnemoniczne<\/strong>. Niekt\u00f3rzy entuzja\u015bci technik mnemonicznych twierdz\u0105, \u017ce nale\u017cy je stosowa\u0107 w ka\u017cdej sytuacji i do ka\u017cdego rodzaju wiedzy. Twierdz\u0105, \u017ce nauka bez technik mnemonicznych jest zawsze mniej skuteczna. <strong>Fakt: <\/strong>Techniki mnemoniczne r\u00f3wnie\u017c nios\u0105 pewne koszty. Czasem \u0142atwiej jest po prostu od razu zapami\u0119ta\u0107 dan\u0105 rzecz. Para s\u0142\u00f3w <em>teacher=instruisto <\/em>w esperanto jest mnemoniczna sama w sobie (zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce znasz regu\u0142y gramatyki esperanto, podstawowe rdzenie i przyrostki). Stosowanie technik mnemonicznych mo\u017ce by\u0107 przesad\u0105 w niekt\u00f3rych sytuacjach. Zasada jest taka: si\u0119gaj po techniki mnemoniczne tylko wtedy, gdy zauwa\u017cysz problem z zapami\u0119taniem danej rzeczy. Na przyk\u0142ad niemal zawsze b\u0119dziesz chcia\u0142 u\u017cy\u0107 systemu ko\u0142k\u00f3w do zapami\u0119tywania numer\u00f3w telefon\u00f3w. Co najlepsze, sztuczki mnemoniczne powinny sta\u0107 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 Twojego automatycznie i pod\u015bwiadomie stosowanego arsena\u0142u do nauki. Rozwiniesz go z czasem, dzi\u0119ki intensywnej nauce<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Nie mo\u017cemy poprawi\u0107 pami\u0119ci poprzez trening. <\/strong>Niesko\u0144czona pami\u0119\u0107 to popularny mit optymisty. Mitem pesymisty jest przekonanie, \u017ce nie mo\u017cemy poprawi\u0107 pami\u0119ci poprzez trening. Nawet William James w swojej genialnej ksi\u0105\u017cce <em><a href=\"http:\/\/psychclassics.yorku.ca\/James\/Principles\/\" rel=\"nofollow\">The Principles of Psychology (1890)<\/a><\/em> napisa\u0142 z przekonaniem, \u017ce pami\u0119\u0107 nie zmienia si\u0119, chyba \u017ce na gorsze (np. w wyniku choroby). <strong>Fakt: <\/strong>Rozpatrywana na bardzo niskim poziomie synaptycznym, pami\u0119\u0107 jest istotnie do\u015b\u0107 odporna na popraw\u0119. Nie tylko zdaje si\u0119 zmienia\u0107 niewiele w toku \u017cycia. Jest te\u017c bardzo podobna w swoim dzia\u0142aniu w ca\u0142ej populacji ludzkiej. Na bardzo podstawowym poziomie synapsy osoby o niskim IQ s\u0105 tak samo trenowalne jak synapsy geniusza. Nie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 te\u017c wiele od synaps \u015blimaka morskiego <em>Aplysia <\/em>czy muszki <em>Drosophila<\/em>. Jednak w pami\u0119ci i uczeniu si\u0119 jest co\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko pojedyncza synapsa. G\u0142\u00f3wna r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy s\u0142abymi uczniami a geniuszami le\u017cy w ich umiej\u0119tno\u015bci reprezentowania informacji do nauki. Geniusz szybko rozk\u0142ada informacj\u0119 na czynniki pierwsze i tworzy proste modele, kt\u00f3re u\u0142atwiaj\u0105 \u017cycie. Proste modele rzeczywisto\u015bci pomagaj\u0105 j\u0105 zrozumie\u0107, przetworzy\u0107 i zapami\u0119ta\u0107. Czego William James nie wspomnia\u0142, to fakt, \u017ce tygodniowy kurs technik mnemonicznych drastycznie zwi\u0119ksza umiej\u0119tno\u015bci uczenia si\u0119 u wielu ludzi. Ich pami\u0119\u0107 molekularna czy synaptyczna mo\u017ce si\u0119 nie poprawi\u0107. To, co si\u0119 poprawia, to ich umiej\u0119tno\u015b\u0107 zarz\u0105dzania wiedz\u0105. W efekcie mog\u0105 zapami\u0119ta\u0107 wi\u0119cej i na d\u0142u\u017cej. Nauka jest procesem samoprzyspieszaj\u0105cym si\u0119 i samowzmacniaj\u0105cym. Jako taki cz\u0119sto prowadzi do niemal cudownych rezultat\u00f3w.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Teoria zmienno\u015bci kodowania<\/strong>. Wielu badaczy wierzy\u0142o niegdy\u015b, \u017ce przedstawianie materia\u0142u w d\u0142u\u017cszych odst\u0119pach czasu jest skuteczne ze wzgl\u0119du na zmienno\u015b\u0107 kontekst\u00f3w, w jakich prezentowana jest ta sama informacja. <strong>Fakt:<\/strong> Metodyczne badania wskazuj\u0105, \u017ce prawda jest odwrotna. Je\u015bli powtarzasz materia\u0142 do nauki dok\u0142adnie w tym samym kontek\u015bcie, przywo\u0142anie go b\u0119dzie \u0142atwiejsze. Rzecz jasna, wiedza zdobyta w jednym kontek\u015bcie mo\u017ce by\u0107 trudna do odtworzenia w innym kontek\u015bcie. Z tego powodu Twoja nauka powinna koncentrowa\u0107 si\u0119 na tworzeniu bardzo precyzyjnego \u015bladu pami\u0119ciowego, kt\u00f3ry b\u0119dzie mo\u017cna uniwersalnie odtworzy\u0107 w r\u00f3\u017cnych kontekstach. Na przyk\u0142ad, je\u015bli chcesz nauczy\u0107 si\u0119 s\u0142owa <em>informavore<\/em>, nie powiniene\u015b pyta\u0107 <em>Jak nazwa\u0107 Jana? On zjada wiedz\u0119 na \u015bniadanie.<\/em> Ta definicja jest zbyt zale\u017cna od kontekstu. Nawet je\u015bli \u0142atwo j\u0105 zapami\u0119ta\u0107, p\u00f3\u017aniej mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 bezu\u017cyteczna. Lepiej zapytaj: <em>Jak nazwa\u0107 osob\u0119, kt\u00f3ra poch\u0142ania informacje?<\/em>. Teraz, nawet je\u015bli zawsze zadajesz to samo pytanie w tym samym kontek\u015bcie, prawdopodobnie poprawnie u\u017cyjesz s\u0142owa <em>informavore <\/em>wtedy, gdy b\u0119dzie potrzebne. Wi\u0119cej o zmienno\u015bci kodowania i efekcie odst\u0119pu zobacz w: Powt\u00f3rki roz\u0142o\u017cone w czasie w praktyce uczenia si\u0119<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Mapy my\u015bli s\u0105 zawsze lepsze ni\u017c obrazy. Obraz jest wart tysi\u0105ca s\u0142\u00f3w<\/strong>. To prawda, \u017ce zapami\u0119tujemy obrazy znacznie lepiej ni\u017c s\u0142owa. To prawda, \u017ce mapy my\u015bli s\u0105 jedn\u0105 z najlepszych obrazowych reprezentacji wiedzy. Niekt\u00f3rzy mnemonicy twierdz\u0105, \u017ce wszystko, czego si\u0119 uczymy, powinno mie\u0107 form\u0119 obrazu, a nawet mapy my\u015bli. <strong>Fakt: <\/strong>Wszystko zale\u017cy od materia\u0142u, kt\u00f3rego si\u0119 uczymy. Jedn\u0105 z najwi\u0119kszych zalet tekstu jest jego zwi\u0119z\u0142o\u015b\u0107 i \u0142atwo\u015b\u0107, z jak\u0105 mo\u017cemy go stworzy\u0107. Aby zapami\u0119ta\u0107 urodziny swojej babci, tak naprawd\u0119 nie potrzebujesz jej zdj\u0119cia. Wystarczy prosta mnemotechnika s\u0142owna, kt\u00f3r\u0105 szybko wpiszesz. W nauce par s\u0142\u00f3w 80% Twojego materia\u0142u mo\u017ce by\u0107 tekstowe i wci\u0105\u017c by\u0107 tak samo dobre, a nawet lepsze ni\u017c materia\u0142y obrazowe. Je\u015bli pytasz o dat\u0119 bitwy pod Trafalgarem, nie potrzebujesz zdj\u0119cia Napoleona jako ilustracji. Dop\u00f3ki przywo\u0142ujesz jego twarz na d\u017awi\u0119k jego imienia, ustanowi\u0142e\u015b wszystkie po\u0142\u0105czenia potrzebne do wywnioskowania odpowiednich fragment\u00f3w wiedzy. Je\u015bli dodasz zdj\u0119cie samej bitwy, zwi\u0119kszysz jako\u015b\u0107 i zakres zapami\u0119tanej informacji, ale b\u0119dziesz musia\u0142 zainwestowa\u0107 dodatkowe minuty w znalezienie odpowiedniej ilustracji. Czasem prosty tekstowy wzorzec to wszystko, czego potrzebujesz<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Powtarzaj materia\u0142 kilkakrotnie pierwszego dnia. <\/strong>Wielu autor\u00f3w sugeruje powtarzane \u0107wiczenia w dniu pierwszego kontaktu z nowym materia\u0142em do nauki. Inni proponuj\u0105 <em>mikroodst\u0119py <\/em>(tj. stosowanie <em>powt\u00f3rek roz\u0142o\u017conych w czasie<\/em> dla odst\u0119p\u00f3w trwaj\u0105cych minuty i godziny). Maj\u0105 one rzekomo konsolidowa\u0107 nowo poznan\u0105 wiedz\u0119. <strong>Fakt: <\/strong>Wystarczy jedna skuteczna powt\u00f3rka pierwszego dnia nauki. Rzecz jasna mo\u017ce si\u0119 zdarzy\u0107, \u017ce nie potrafisz przywo\u0142a\u0107 danej informacji przy jednorazowej ekspozycji. W takich przypadkach mo\u017ce by\u0107 konieczne powt\u00f3rzenie \u0107wiczenia. Mo\u017ce si\u0119 te\u017c zdarzy\u0107, \u017ce nie potrafisz skutecznie po\u0142\u0105czy\u0107 powi\u0105zanych fragment\u00f3w informacji i potrzebujesz przegl\u0105du, by zbudowa\u0107 pe\u0142ny obraz. Jednak w idealnym przypadku, w dniu 1. powiniene\u015b (1) zrozumie\u0107 i (2) wykona\u0107 jedno udane aktywne przywo\u0142anie (np. odpowiadaj\u0105c na pytanie <em>\u201eKiedy zacz\u0105\u0142 si\u0119 rozpad Pangei?\u201d<\/em>). Jedna ekspozycja powinna wtedy wystarczy\u0107, by rozpocz\u0105\u0107 proces konsolidacji \u015bladu pami\u0119ciowego<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Powtarzaj materia\u0142 nast\u0119pnego dnia po dobrze przespanej nocy<\/strong>. Wielu autor\u00f3w wierzy, \u017ce sen konsoliduje wspomnienia i trzeba ku\u0107 \u017celazo, p\u00f3ki gor\u0105ce, by zapewni\u0107 dobre przywo\u0142anie. Innymi s\u0142owy, sugeruj\u0105 dobre powt\u00f3rzenie nast\u0119pnego dnia po pierwszej ekspozycji.<strong> Fakt: <\/strong>Cho\u0107 sen jest kluczowy dla nauki, a powt\u00f3rka kluczowa dla zapami\u0119tywania, optymalny moment pierwszej powt\u00f3rki jest zwykle bli\u017cszy 3\u20137 dniom. Ta liczba wynika z oblicze\u0144 le\u017c\u0105cych u podstaw <em>powt\u00f3rek roz\u0142o\u017conych w czasie<\/em>. Je\u015bli d\u0105\u017cymy do maksymalizacji tempa nauki przy sta\u0142ym 95% wsp\u00f3\u0142czynniku przywo\u0142ania, wi\u0119kszo\u015b\u0107 dobrze sformu\u0142owanej wiedzy dla dobrze wytrenowanego ucznia b\u0119dzie wymaga\u0107 pierwszej powt\u00f3rki po 3\u20137 dniach. Niekt\u00f3re fragmenty rzeczywi\u015bcie trzeba powt\u00f3rzy\u0107 nast\u0119pnego dnia. Inne mog\u0105 poczeka\u0107 nawet miesi\u0105c. <a href=\"https:\/\/www.supermemo.com\">SuperMemo<\/a> i inne programy komputerowe oparte na <em>powt\u00f3rkach roz\u0142o\u017conych w czasie<\/em> optymalizuj\u0105 d\u0142ugo\u015b\u0107 pierwszego odst\u0119pu przed pierwsz\u0105 powt\u00f3rk\u0105<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Ucz si\u0119 nowych rzeczy przed snem. <\/strong>Ze wzgl\u0119du na badania pokazuj\u0105ce znaczenie snu dla nauki, panuje powszechny mit g\u0142osz\u0105cy, \u017ce najlepszym czasem na nauk\u0119 jest czas tu\u017c przed snem. Ma to rzekomo zapewni\u0107 szybk\u0105 konsolidacj\u0119 nowo poznanej wiedzy podczas nocy. <strong>Fakt: <\/strong>Prawda jest odwrotna. Najlepszym czasem na nauk\u0119 u zdrowej osoby jest wczesny poranek. Wielu student\u00f3w cierpi na zesp\u00f3\u0142 op\u00f3\u017anionej fazy snu (DSPS) (zob.: <a href=\"http:\/\/super-memory.com\/articles\/sleep.htm\" rel=\"nofollow\">Dobry sen dla dobrej nauki<\/a>) i po prostu nie potrafi uczy\u0107 si\u0119 rano. S\u0105 zbyt senni. Ich umys\u0142 wydaje si\u0119 najbardziej klarowny w ciszy p\u00f3\u017anej nocy. Mog\u0105 rzeczywi\u015bcie osi\u0105ga\u0107 lepsze wyniki, ucz\u0105c si\u0119 w nocy, ale powinni raczej spr\u00f3bowa\u0107 rozwi\u0105za\u0107 swoje zaburzenie snu (np. poprzez sen swobodnie biegn\u0105cy). Nauka p\u00f3\u017anym wieczorem mo\u017ce zmniejszy\u0107 interferencj\u0119 pami\u0119ciow\u0105, tj. zacieranie wyuczonego materia\u0142u przez now\u0105 wiedz\u0119 zdobyt\u0105 w ci\u0105gu dnia. Jednak znacznie wa\u017cniejszym czynnikiem jest stan neurohormonalny m\u00f3zgu w procesie uczenia si\u0119. W sensie hormonalnym m\u00f3zg jest najlepiej przystosowany do nauki rano. Wykazuje wtedy najwy\u017csz\u0105 czujno\u015b\u0107 i najlepsz\u0105 r\u00f3wnowag\u0119 mi\u0119dzy uwag\u0105 a kreatywno\u015bci\u0105. Zyski w strukturze wiedzy i szybko\u015bci przetwarzania znacznie przewy\u017cszaj\u0105 wszystkie drobne zalety nauki p\u00f3\u017an\u0105 noc\u0105<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: D\u0142ugi sen jest dobry dla pami\u0119ci<\/strong>. Powi\u0105zanie snu z nauk\u0105 sprawi\u0142o, \u017ce wielu uwierzy\u0142o, i\u017c im d\u0142u\u017cej \u015bpimy, tym jeste\u015bmy zdrowsi. Ponadto d\u0142ugi sen ma poprawia\u0107 konsolidacj\u0119 pami\u0119ci. <strong>Fakt: <\/strong>Wszystko, czego potrzebujemy do skutecznej nauki, to dobrze ustrukturyzowany sen o odpowiedniej porze i optymalnej d\u0142ugo\u015bci. Wiele os\u00f3b \u015bpi mniej ni\u017c 5 godzin i budzi si\u0119 wypocz\u0119tych. Wielu geniuszy \u015bpi ma\u0142o i praktykuje drzemki. D\u0142ugi sen mo\u017ce korelowa\u0107 z chorob\u0105. Dlatego badania \u015bmiertelno\u015bci pokazuj\u0105, \u017ce osoby \u015bpi\u0105ce 7 godzin \u017cyj\u0105 d\u0142u\u017cej ni\u017c osoby \u015bpi\u0105ce 9 godzin. Najlepsza formu\u0142a na dobry sen: s\u0142uchaj swojego cia\u0142a. Id\u017a spa\u0107, gdy jeste\u015b \u015bpi\u0105cy, i \u015bpij tak d\u0142ugo, jak potrzebujesz. Gdy z\u0142apiesz dobry rytm bez budzika, Tw\u00f3j sen mo\u017ce ostatecznie trwa\u0107 kr\u00f3cej, ale przynosi\u0107 znacznie lepsze rezultaty w nauce. To naturalna, zdrowa struktura cykli snu decyduje o dobrej nauce (zw\u0142aszcza w rozwi\u0105zywaniu problem\u00f3w niedeklaratywnych, kreatywno\u015bci, uczeniu si\u0119 proceduralnym itp.). Nieprawd\u0105 jest, \u017ce je\u015bli Tw\u00f3j sen jest kr\u00f3tki, to i Twoja pami\u0119\u0107 jest s\u0142aba<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Fale alfa s\u0105 najlepsze do nauki<\/strong>. Niezliczone programy szybkiej nauki proponuj\u0105 nauk\u0119 w \u201estanie relaksu\u201d. W efekcie klienci \u017ale inwestuj\u0105 miliardy dolar\u00f3w, szukaj\u0105c natychmiastowej ulgi w swoich edukacyjnych bol\u0105czkach. <strong>Fakt: <\/strong>To prawda, \u017ce stan relaksu jest kluczowy dla nauki. \u201eZrelaksowany\u201d oznacza tutaj wolny od stresu, wolny od rozprosze\u0144 i wolny od zm\u0119czenia. Jednak powinna zapali\u0107 si\u0119 czerwona lampka, gdy us\u0142yszysz o szybkiej nauce poprzez wywo\u0142ywanie stan\u00f3w alfa. Fale alfa s\u0105 bardziej znane z pojawiania si\u0119, gdy zasypiasz. S\u0105 bardziej skorelowane z brakiem przetwarzania wzrokowego ni\u017c z brakiem rozpraszaj\u0105cego stresu. Nie potrzebujesz \u201emaszynerii fal alfa\u201d, by wej\u015b\u0107 w \u201estan relaksu\u201d. Mo\u017cesz osi\u0105gn\u0105\u0107 znacznie wi\u0119cej, inwestuj\u0105c sw\u00f3j czas i pieni\u0105dze w zapewnienie sobie spokojnego \u015brodowiska do nauki, a tak\u017ce w umiej\u0119tno\u015bci zwi\u0105zane z zarz\u0105dzaniem czasem, rozwi\u0105zywaniem konflikt\u00f3w i zarz\u0105dzaniem stresem. Urz\u0105dzenia do neurofeedbacku mog\u0105 odgrywa\u0107 rol\u0119 w trudnych do prze\u0142amania przypadkach stresu. Jednak dobre zdrowie, spokojne \u015brodowisko, kochaj\u0105ca rodzina itd. to Twoje proste sposoby na osi\u0105gni\u0119cie \u201estanu relaksu\u201d<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Pami\u0119\u0107 pogarsza si\u0119 wraz z wiekiem. <\/strong>Starzenie si\u0119 powszechnie wp\u0142ywa na wszystkie narz\u0105dy. 50% 80-latk\u00f3w wykazuje objawy choroby Alzheimera. St\u0105d przyt\u0142aczaj\u0105ce przekonanie, \u017ce pami\u0119\u0107 nieuchronnie \u201erdzewieje\u201d w starszym wieku. <strong>Fakt: <\/strong>To prawda, \u017ce tracimy neurony wraz z wiekiem. To prawda, \u017ce ryzyko choroby Alzheimera ro\u015bnie z wiekiem. Jednak dobrze wytrenowana pami\u0119\u0107 jest do\u015b\u0107 odporna i wykazuje stosunkowo mniej funkcjonalnych oznak starzenia si\u0119 ni\u017c stawy, serce, uk\u0142ad naczyniowy itd. Co wi\u0119cej, trening zwi\u0119ksza zakres Twojej wiedzy i, paradoksalnie, Twoje zdolno\u015bci umys\u0142owe mog\u0105 wr\u0119cz rosn\u0105\u0107 a\u017c do bardzo zaawansowanego wieku<\/li>\n\n\n\n<li><strong><a>Mit<\/a>: Mo\u017cesz wzmocni\u0107 swoj\u0105 nauk\u0119 tabletkami na pami\u0119\u0107. <\/strong>Niezliczone firmy pr\u00f3buj\u0105 sprzedawa\u0107 r\u00f3\u017cne leki i suplementy z obietnicami poprawy pami\u0119ci. <strong>Fakt: <\/strong>Nie istniej\u0105 tabletki na pami\u0119\u0107 (sierpie\u0144 2003). Wiele lek\u00f3w i suplement\u00f3w po\u015brednio pomaga pami\u0119ci, po prostu poprawiaj\u0105c og\u00f3lne zdrowie. Wiele substancji mo\u017ce pom\u00f3c w samym procesie nauki (np. ma\u0142e dawki kofeiny, cukru itd.), ale nie powinny one by\u0107 g\u0142\u00f3wnym przedmiotem Twojej troski. To jak bieganie maratonu. S\u0105 pokarmy i leki, kt\u00f3re mog\u0105 pom\u00f3c Ci biec, ale je\u015bli jeste\u015b kiepskim biegaczem, \u017cadna magiczna pigu\u0142ka nie sprawi, \u017ce sko\u0144czysz go w mniej ni\u017c 3 godziny. Nie licz na farmaceutyczne cuda. Genialny badacz pami\u0119ci, prof. Jim Tully, wierzy, \u017ce jego badania nad CREB doprowadz\u0105 ostatecznie do powstania tabletki na pami\u0119\u0107. Jednak jego tabletka na pami\u0119\u0107 raczej nie b\u0119dzie oddzia\u0142ywa\u0107 wybi\u00f3rczo na po\u017c\u0105dane wspomnienia, pozostawiaj\u0105c inne wspomnienia nieuchronnemu zapomnieniu. Dlatego ka\u017cde za\u017cycie tabletki prawdopodobnie wywo\u0142a efekt uboczny w postaci wzmocnionych \u015blad\u00f3w pami\u0119ciowych dla wszystkich rzeczy poznanych w danym okresie. Badacze sieci neuronowych znaj\u0105 ten problem jako <em>dylemat stabilno\u015b\u0107 kontra plastyczno\u015b\u0107<\/em>. Ewolucja rozwi\u0105za\u0142a ten problem w spos\u00f3b, kt\u00f3ry trudno b\u0119dzie zmieni\u0107. Trzeba jednak przyzna\u0107, \u017ce po\u0142\u0105czenie kr\u00f3tkotrwa\u0142ego wzmocnienia pami\u0119ci z precyzyjnie ukierunkowanymi powt\u00f3rkami roz\u0142o\u017conymi w czasie (jak w SuperMemo) mog\u0142oby rzeczywi\u015bcie przynie\u015b\u0107 dalsze wzmocnienie nauki<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Nauka przez dzia\u0142anie jest najlepsza<\/strong>. Ka\u017cdy musia\u0142 do\u015bwiadczy\u0107 warto\u015bci nauki przez dzia\u0142anie. Ta forma nauki cz\u0119sto prowadzi do wspomnie\u0144, kt\u00f3re trwaj\u0105 latami. Nic dziwnego, \u017ce niekt\u00f3rzy nauczyciele wierz\u0105, i\u017c nauka przez dzia\u0142anie powinna zdominowa\u0107 praktyk\u0119 edukacyjn\u0105. <strong>Fakt: <\/strong>Nauka przez dzia\u0142anie jest bardzo skuteczna pod wzgl\u0119dem jako\u015bci wytworzonych wspomnie\u0144, ale jest te\u017c bardzo kosztowna pod wzgl\u0119dem zu\u017cycia czasu, materia\u0142u, organizacji itd. Do\u015bwiadczenie martwej nogi \u017caby o\u017cywaj\u0105cej po dotkni\u0119ciu przewodem mo\u017ce pozosta\u0107 z kim\u015b na ca\u0142e \u017cycie (by\u0107 mo\u017ce jako morderczy koszmar wynikaj\u0105cy z poczucia winy za zabicie \u017caby). Jednak pojedyncze zdj\u0119cie lub <em>mpeg<\/em> tego samego eksperymentu mo\u017cna pobra\u0107 z sieci w kilka sekund i zachowa\u0107 na ca\u0142e \u017cycie dzi\u0119ki powt\u00f3rkom roz\u0142o\u017conym w czasie kosztem 60\u2013100 sekund. Jest to niepor\u00f3wnywalnie ta\u0144sze ni\u017c polowanie na \u017caby w stawie. Gdy uczysz si\u0119 programowa\u0107 sw\u00f3j magnetowid, nie pr\u00f3bujesz wszystkich funkcji wymienionych w instrukcji, bo mog\u0142oby to zaj\u0105\u0107 ca\u0142e \u017cycie. Przegl\u0105dasz najwa\u017cniejsze funkcje i \u0107wiczysz tylko te klikni\u0119cia, kt\u00f3re s\u0105 dla Ciebie u\u017cyteczne. Powinni\u015bmy praktykowa\u0107 nauk\u0119 przez dzia\u0142anie tylko wtedy, gdy si\u0119 to op\u0142aca. Rzecz jasna, w obszarze nauki proceduralnej (np. p\u0142ywanie, bezwzrokowe pisanie na klawiaturze, gra na instrumentach itd.) nauka przez dzia\u0142anie jest w\u0142a\u015bciw\u0105 drog\u0105. Wynika to z samej definicji nauki proceduralnej<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Mo\u017cna zapami\u0119ta\u0107 Encyclopedia Britannica<\/strong>. Dowody anegdotyczne wskazuj\u0105 na postaci historyczne i legendarne zdolne do niewiarygodnych wyczyn\u00f3w pami\u0119ciowych, takich jak nauczenie si\u0119 56 j\u0119zyk\u00f3w do 17. roku \u017cycia, zapami\u0119tanie 100 000 hadis\u00f3w, wykazywanie pami\u0119ci fotograficznej trwaj\u0105cej latami itd. Nic dziwnego, \u017ce prowadzi to do przekonania, i\u017c mo\u017cna zapami\u0119ta\u0107 Britannic\u0119 s\u0142owo w s\u0142owo. Ma to by\u0107 rzekomo jedynie kwesti\u0105 odpowiedniego talentu lub odpowiedniej techniki. <strong>Fakt: <\/strong>Zdrowy, inteligentny i niezmutowany umys\u0142 wykazuje zaskakuj\u0105co sta\u0142e tempo uczenia si\u0119. Je\u015bli Britannica zostanie przedstawiona jako zbi\u00f3r dobrze sformu\u0142owanych pyta\u0144 i odpowiedzi, \u0142atwo jest poda\u0107 przybli\u017cone oszacowanie ca\u0142kowitego czasu potrzebnego na jej zapami\u0119tanie. Je\u015bli w Britannice jest 44 miliony s\u0142\u00f3w, wygenerujemy 6\u201315 milion\u00f3w uzupe\u0142nie\u0144 typu cloze, b\u0119d\u0105 one wymaga\u0107 50\u2013300 milion\u00f3w powt\u00f3rek do ko\u0144ca pracy (zob. teoria powt\u00f3rek roz\u0142o\u017conych w czasie), a to przek\u0142ada si\u0119 na 25\u2013700 lat pracy przy za\u0142o\u017ceniu 6 godzin nies\u0142abn\u0105cego codziennego wysi\u0142ku. To wszystko przy za\u0142o\u017ceniu, \u017ce materia\u0142 jest gotowy do zapami\u0119tania. Przygotowanie odpowiednich pyta\u0144 i odpowiedzi mo\u017ce zaj\u0105\u0107 2\u20135 razy wi\u0119cej czasu ni\u017c samo zapami\u0119tywanie. Je\u015bli bieg\u0142o\u015b\u0107 j\u0119zykowa jest ustalona na 20 000 element\u00f3w (tyle w\u0142a\u015bnie potrzeba, by zda\u0107 TOEFL z wysokim wynikiem lub swobodnie czyta\u0107 Szekspira), \u017cyciowy limit nauki oko\u0142o 50 j\u0119zyk\u00f3w m\u00f3g\u0142by nie by\u0107 niemo\u017cliwy (zak\u0142adaj\u0105c ca\u0142kowite po\u015bwi\u0119cenie od \u015bwitu do zmierzchu zadaniu nauki). Rzecz jasna, ci, kt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce biegle w\u0142adaj\u0105 50 j\u0119zykami, prawdopodobnie dysponuj\u0105 raczej arsena\u0142em bli\u017cszym 2000 s\u0142\u00f3w na j\u0119zyk, i wci\u0105\u017c robi\u0105 wra\u017cenie na wielu<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Hipertekst mo\u017ce zast\u0105pi\u0107 pami\u0119\u0107. <\/strong>Zdumiewaj\u0105co du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 populacji ma zapami\u0119tywanie w pogardzie. Terminy <em>\u201emechaniczne zapami\u0119tywanie\u201d, \u201erecytacyjne powtarzanie\u201d, \u201ebezmy\u015blne powtarzanie\u201d<\/em> s\u0105 u\u017cywane do okre\u015blania ka\u017cdej formy zapami\u0119tywania lub powtarzania jako nieinteligentnej. Dostrzeganie <em>\u201eszerszego obrazu\u201d, \u201erozumowanie\u201d<\/em> i pozostawienie zadania zapami\u0119tywania zewn\u0119trznym \u017ar\u00f3d\u0142om hipertekstowym maj\u0105 by\u0107 rzekomo skutecznymi substytutami. <strong>Fakt: <\/strong>Pami\u0119\u0107 asocjacyjna le\u017cy u podstaw si\u0142y ludzkiego umys\u0142u. Odniesienia hipertekstowe s\u0105 s\u0142abym substytutem pami\u0119ci asocjacyjnej. Dwa fakty przechowywane w ludzkiej pami\u0119ci mo\u017cna natychmiast zestawi\u0107 i wywo\u0142a\u0107 do \u017cycia nowy pomys\u0142. Te same fakty przechowywane w Internecie pozostan\u0105 bezu\u017cyteczne, dop\u00f3ki nie zostan\u0105 zestawione wewn\u0105trz tw\u00f3rczego umys\u0142u. Umys\u0142 bogaty w wiedz\u0119 mo\u017ce wytworzy\u0107 bogate skojarzenia po natrafieniu na now\u0105 informacj\u0119. Pusty umys\u0142 jest tak samo przydatny jak dziecko, kt\u00f3remu dano moc Internetu w poszukiwaniu rozwi\u0105zania. Biologiczne sieci neuronowe dzia\u0142aj\u0105 w taki spos\u00f3b, \u017ce wiedza jest zachowywana w pami\u0119ci tylko wtedy, gdy jest od\u015bwie\u017cana\/powtarzana. Nauka i powt\u00f3rki pozostaj\u0105 wi\u0119c kluczowe dla post\u0119pu ludzko\u015bci.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Ludzie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 szybko\u015bci\u0105 uczenia si\u0119, ale wszyscy zapominaj\u0105 w tym samym tempie. Fakt: <\/strong>Cho\u0107 istniej\u0105 mutacje, kt\u00f3re mog\u0105 wp\u0142ywa\u0107 na tempo zapominania, na najni\u017cszym poziomie biologicznym, tj. na poziomie synaptycznym, tempo zapominania jest rzeczywi\u015bcie zasadniczo takie samo, niezale\u017cnie od tego, jak jeste\u015b inteligentny. Jednak to samo, co sprawia, \u017ce ludzie ucz\u0105 si\u0119 szybciej, pomaga im wolniej zapomina\u0107. Kluczem do nauki i wolnego zapominania jest reprezentacja (tj. spos\u00f3b, w jaki sformu\u0142owana jest wiedza). Je\u015bli uczysz si\u0119 z <a href=\"https:\/\/www.supermemo.com\">SuperMemo<\/a>, wiesz, \u017ce elementy mog\u0105 by\u0107 od bardzo trudnych po bardzo \u0142atwe. Te trudne s\u0105 zapominane znacznie szybciej i wymagaj\u0105 kr\u00f3tszych odst\u0119p\u00f3w mi\u0119dzy powt\u00f3rkami. Kluczem do uczynienia element\u00f3w \u0142atwymi jest ich dobre sformu\u0142owanie. Co wi\u0119cej, dobrzy uczniowie wyka\u017c\u0105 lepsze wyniki na dok\u0142adnie tym samym materiale. Dzieje si\u0119 tak, poniewa\u017c ostatecznym testem sformu\u0142owania wiedzy nie jest spos\u00f3b, w jaki jest ona ustrukturyzowana w materiale do nauki, lecz spos\u00f3b, w jaki jest przechowywana w Twoim umy\u015ble. Dzi\u0119ki intensywnemu wysi\u0142kowi w nauce stopniowo poprawisz spos\u00f3b, w jaki przyswajasz i reprezentujesz wiedz\u0119 w swoim umy\u015ble. Najszybszym uczniem jest ten, kt\u00f3ry potrafi instynktownie wizualizowa\u0107 i przechowywa\u0107 wiedz\u0119 w swoim umy\u015ble, stosuj\u0105c obrazowanie o minimalnej informacji i maksymalnej \u0142\u0105czno\u015bci<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Uczenie si\u0119 podczas snu. <\/strong>Niezliczona ilo\u015b\u0107 program\u00f3w do nauki obiecuje Ci oszcz\u0119dno\u015b\u0107 lat \u017cycia dzi\u0119ki nauce podczas snu. <strong>Fakt: <\/strong>Mo\u017cliwe jest zachowanie wybranych wspomnie\u0144 powsta\u0142ych podczas snu na skutek: bod\u017ac\u00f3w zewn\u0119trznych, sn\u00f3w, halucynacji hipnagogicznych i hipnopompicznych (tj. halucynacji do\u015bwiadczanych podczas zasypiania i budzenia si\u0119). Jednak niemal niemo\u017cliwe jest wykorzystanie tego procesu do produktywnej nauki. Ilo\u015b\u0107 wiedzy, jak\u0105 mo\u017cna zdoby\u0107 podczas snu, jest znikoma. Nauka podczas snu mo\u017ce zak\u0142\u00f3ca\u0107 sam sen. Nauki podczas snu nie nale\u017cy myli\u0107 z naturalnym procesem konsolidacji i optymalizacji pami\u0119ci, kt\u00f3ry zachodzi podczas snu. Ten proces zachodzi podczas ca\u0142kowitego odci\u0119cia sensorycznego, tj. nie ma znanych metod wp\u0142ywania na jego przebieg z korzy\u015bci\u0105 dla nauki. Uczenie si\u0119 podczas snu to nie tylko ca\u0142kowita strata czasu. Mo\u017ce by\u0107 po prostu niezdrowe<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Wysoka p\u0142ynno\u015b\u0107 odzwierciedla wysok\u0105 si\u0142\u0119 pami\u0119ci. <\/strong>Nasze codzienne obserwacje zdaj\u0105 si\u0119 wskazywa\u0107, \u017ce je\u015bli \u0142atwo co\u015b przywo\u0142ujemy, je\u015bli wykazujemy wysok\u0105 p\u0142ynno\u015b\u0107, prawdopodobnie zapami\u0119tamy to na d\u0142ugo. <strong>Fakt: <\/strong>P\u0142ynno\u015b\u0107 nie jest zwi\u0105zana z si\u0142\u0105 pami\u0119ci! Dwusk\u0142adnikowy model pami\u0119ci d\u0142ugotrwa\u0142ej pokazuje, \u017ce p\u0142ynno\u015b\u0107 jest zwi\u0105zana ze zmienn\u0105 pami\u0119ciow\u0105 zwan\u0105 <em>odzyskiwalno\u015bci\u0105 (retrievability)<\/em>, podczas gdy d\u0142ugo\u015b\u0107 okresu, w kt\u00f3rym mo\u017cemy zachowa\u0107 wspomnienia, jest zwi\u0105zana z inn\u0105 zmienn\u0105 zwan\u0105 <em>stabilno\u015bci\u0105<\/em>. Te dwie zmienne s\u0105 niezale\u017cne. Oznacza to, \u017ce nie mo\u017cemy wywnioskowa\u0107 stabilno\u015bci pami\u0119ci z bie\u017c\u0105cej p\u0142ynno\u015bci (odzyskiwalno\u015bci). To b\u0142\u0119dne przekonanie wynika z faktu, \u017ce w tradycyjnej nauce, tj. nauce niebazuj\u0105cej na powt\u00f3rkach roz\u0142o\u017conych w czasie, mamy tendencj\u0119 do zapami\u0119tywania tylko wspomnie\u0144, kt\u00f3re s\u0105 stosunkowo \u0142atwe do zapami\u0119tania. Te wspomnienia zwykle wykazuj\u0105 wysok\u0105 p\u0142ynno\u015b\u0107 (odzyskiwalno\u015b\u0107). B\u0119d\u0105 te\u017c trwa\u0107 d\u0142ugo z powod\u00f3w takich jak znaczenie, powtarzanie, przywi\u0105zanie emocjonalne itd. Nic dziwnego, \u017ce mamy tendencj\u0119 wierzy\u0107, i\u017c wysoka p\u0142ynno\u015b\u0107 koreluje z si\u0142\u0105 pami\u0119ci. U\u017cytkownicy SuperMemo mog\u0105 za\u015bwiadczy\u0107, \u017ce pomimo doskona\u0142ej p\u0142ynno\u015bci nast\u0119puj\u0105cej po powt\u00f3rce, rzeczywista d\u0142ugo\u015b\u0107 odst\u0119pu, w kt\u00f3rym przywo\u0142ujemy dany element, zale\u017cy raczej od historii poprzednich powt\u00f3rek, tj. lepiej pami\u0119tamy te elementy, kt\u00f3re by\u0142y powtarzane wielokrotnie. Zobacz r\u00f3wnie\u017c: automatyczno\u015b\u0107 a prawdopodobie\u0144stwo zapomnienia<\/li>\n<\/ul>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Lista mit\u00f3w w \u017cadnym razie nie jest kompletna. Zawar\u0142em tu tylko najbardziej szkodliwe zniekszta\u0142cenia prawdy, tj. takie, kt\u00f3re mog\u0105 dotkn\u0105\u0107 nawet dobrze poinformowan\u0105 osob\u0119. Nie uwzgl\u0119dni\u0142em mit\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 obraz\u0105 dla naszej inteligencji. Nie rozwa\u017ca\u0142em&nbsp;<em>wypartych wspomnie\u0144, uczenia si\u0119 podprogowego, uczenia si\u0119 paranormalnego<\/em>&nbsp;czy&nbsp;<em>zdalnego widzenia&nbsp;<\/em>(w przeciwie\u0144stwie do&nbsp;<a href=\"http:\/\/www.randi.org\/jr\/112301.html\" rel=\"nofollow\">CIA<\/a>). Lista jest po prostu zbyt d\u0142uga.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Zobacz tak\u017ce:&nbsp;FAQ o pami\u0119ci<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Mity o \u015bnie&nbsp;<\/strong>(zob.:&nbsp;<a href=\"http:\/\/super-memory.com\/articles\/sleep.htm\" rel=\"nofollow\">Dobry sen dla dobrej nauki<\/a>&nbsp;po pe\u0142niejsz\u0105 list\u0119)<\/p>\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Mit: Skoro po \u015bnie czujemy si\u0119 wypocz\u0119ci, sen musi s\u0142u\u017cy\u0107 odpoczynkowi.\u00a0<\/strong>Zapytaj kogokolwiek, nawet studenta medycyny:\u00a0<em>Jaka jest rola snu<\/em>? Niemal ka\u017cdy odpowie:\u00a0<em>Sen s\u0142u\u017cy odpoczynkowi<\/em>.\u00a0<strong>Fakt:<\/strong>\u00a0Sen s\u0142u\u017cy optymalizacji struktury wspomnie\u0144. Gdyby chodzi\u0142o o odpoczynek czy oszcz\u0119dzanie energii, zaspokoiliby\u015bmy t\u0119 oszcz\u0119dno\u015b\u0107, zjadaj\u0105c jedno jab\u0142ko na noc. Aby skutecznie kodowa\u0107 wspomnienia, ssaki, ptaki, a nawet gady musz\u0105 wy\u0142\u0105czy\u0107 my\u015blenie i zrobi\u0107 porz\u0105dki w swoich m\u00f3zgach. Jest to kluczowe dla przetrwania. Dlatego ewolucja wytworzy\u0142a mechanizm obronny przed pomijaniem snu. Je\u015bli nie \u015bpimy, czujemy si\u0119 fatalnie. Nie jeste\u015bmy w rzeczywisto\u015bci tak wyczerpani, jak si\u0119 czujemy, szkody mo\u017cna szybko naprawi\u0107, dobrze przesypiaj\u0105c noc. Nasze zdrowie mo\u017ce nie ucierpie\u0107 tak bardzo, jak nasza nauka i inteligencja. Poczucie wyczerpania przy deprywacji snu jest wynikiem kary wymierzanej przez nasz m\u00f3zg za nieprzestrzeganie zasad inteligentnej formy \u017cycia. Pozw\u00f3l pami\u0119ci na restrukturyzacj\u0119 w zaprogramowanym dla niej czasie<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Myth: Sypianie kr\u00f3tko czyni Ci\u0119 bardziej konkurencyjnym.\u00a0<\/strong>Wiele os\u00f3b jest tak zaj\u0119tych swoim \u017cyciem, \u017ce \u015bpi jedynie 3\u20134 godziny na dob\u0119. Co wi\u0119cej, wierz\u0105, \u017ce spanie kr\u00f3tko czyni ich bardziej konkurencyjnymi. Wielu pr\u00f3buje trenowa\u0107 si\u0119 do minimalnej ilo\u015bci snu. Donald Trump w swojej najnowszej ksi\u0105\u017cce m\u00f3wi: \u201e<em>Je\u015bli chcesz by\u0107 miliarderem, \u015bpij tak ma\u0142o, jak to mo\u017cliwe<\/em>\u201d.\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>To prawda, \u017ce wielu geniuszy spa\u0142o ma\u0142o. Wielu rekin\u00f3w biznesu spa\u0142o jeszcze mniej. Jednak jedyn\u0105 dobr\u0105 formu\u0142\u0105 na maksymaln\u0105 d\u0142ugoterminow\u0105 konkurencyjno\u015b\u0107 jest droga przez maksymalne zdrowie i maksymaln\u0105 kreatywno\u015b\u0107. Je\u015bli Trump \u015bpi 3 godziny na dob\u0119 i lubi swoj\u0105 prac\u0119, prawdopodobnie funkcjonuje na hormonach czujno\u015bci (ACTH, kortyzol, adrenalina itd.). Jego sen jest prawdopodobnie bardzo dobrze ustrukturyzowany i by\u0107 mo\u017ce czerpie wi\u0119cej korzy\u015bci neuronalnych na godzin\u0119 snu ni\u017c przeci\u0119tny \u015bpi\u0105cy 8 godzin na dob\u0119. Nie powinno to jednak sk\u0142ania\u0107 Ci\u0119 do zmuszania si\u0119 do dzia\u0142ania budzikiem. Uzyskasz najkr\u00f3tszy i najwy\u017cszej jako\u015bci sen tylko wtedy, gdy\u00a0idealnie trafisz w sw\u00f3j dobowy do\u0142ek oko\u0142odobowy, tj. gdy Twoje cia\u0142o powie Ci \u201eteraz czas spa\u0107\u201d. Sen o niew\u0142a\u015bciwych porach lub sen przerywany budzikiem z pewno\u015bci\u0105 os\u0142abi Twoj\u0105 wydajno\u015b\u0107 intelektualn\u0105 i kreatywno\u015b\u0107. Czasami mo\u017cesz pomy\u015ble\u0107, \u017ce strat\u0119 po stronie intelektualnej zr\u00f3wnowa\u017cy zysk po stronie dzia\u0142ania (np. domkni\u0119cie tej wa\u017cnej transakcji). Pami\u0119taj jednak, \u017ce musisz te\u017c uwzgl\u0119dni\u0107 d\u0142ugoterminowe konsekwencje zdrowotne. Chyba \u017ce oczywi\u015bcie uwa\u017casz, \u017ce zawa\u0142 serca w wieku 45 lat jest dobr\u0105 cen\u0105 za zostanie miliarderem<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Tabletki nasenne pomog\u0105 Ci lepiej spa\u0107. Fakt:\u00a0<\/strong>Benzodiazepiny mog\u0105 pom\u00f3c Ci zasn\u0105\u0107, ale ten sen jest znacznie gorszej jako\u015bci ni\u017c sen wywo\u0142any naturalnie (termin \u201etabletka nasenna\u201d nie odnosi si\u0119 tutaj do suplement\u00f3w wspomagaj\u0105cych sen, takich jak melatonina, minera\u0142y czy preparaty zio\u0142owe). Benzodiazepiny nie tylko zaburzaj\u0105 naturaln\u0105 sekwencj\u0119 faz snu. S\u0105 te\u017c uzale\u017cniaj\u0105ce i podlegaj\u0105 tachyfilaksji (im wi\u0119cej ich za\u017cywasz, tym wi\u0119cej musisz za\u017cywa\u0107). Tabletki nasenne mog\u0105 by\u0107 przydatne w sytuacjach, gdy sen jest medycznie niezb\u0119dny i nie mo\u017cna go osi\u0105gn\u0105\u0107 innymi \u015brodkami. W przeciwnym razie unikaj tabletek nasennych, kiedy tylko to mo\u017cliwe<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Cisza i ciemno\u015b\u0107 s\u0105 niezb\u0119dne do snu.\u00a0<\/strong>To by\u0107 mo\u017ce rada numer jeden dla os\u00f3b cierpi\u0105cych na bezsenno\u015b\u0107: u\u017cywaj sypialni tylko do spania, utrzymuj j\u0105 ciemn\u0105 i cich\u0105.\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>Cisza i ciemno\u015b\u0107 rzeczywi\u015bcie u\u0142atwiaj\u0105 za\u015bni\u0119cie. Mog\u0105 te\u017c pom\u00f3c utrzyma\u0107 sen, gdy jest on p\u0142ytki. Nie s\u0105 jednak niezb\u0119dne. Co wi\u0119cej, dla milion\u00f3w os\u00f3b z bezsenno\u015bci\u0105 skupianie si\u0119 na spokojnym miejscu do spania przes\u0142ania szerszy obraz: najwa\u017cniejszym czynnikiem, dzi\u0119ki kt\u00f3remu dobrze \u015bpimy, zak\u0142adaj\u0105c dobre zdrowie, jest trzymanie si\u0119 w\u0142asnego naturalnego rytmu oko\u0142odobowego! Ludzie, kt\u00f3rzy zasypiaj\u0105 zgodnie ze swoim naturalnym rytmem, cz\u0119sto potrafi\u0105 dobrze spa\u0107 w jasnym s\u0142o\u0144cu. Mog\u0105 te\u017c wykazywa\u0107 godn\u0105 uwagi tolerancj\u0119 na r\u00f3\u017cnego rodzaju ha\u0142asy (np. g\u0142o\u015bny telewizor, gwar rodzinny, ha\u0142as z ulicy itd.). Wszystko to jest mo\u017cliwe dzi\u0119ki bramkowaniu sensorycznemu, kt\u00f3re zachodzi podczas snu wykonywanego \u201ew fazie\u201d. Brak bramkowania sensorycznego przy \u015bnie w \u201eniew\u0142a\u015bciwej fazie\u201d mo\u017cna \u0142atwo wykaza\u0107 poprzez mniejsze zmiany w AEP (s\u0142uchowych potencja\u0142ach wywo\u0142anych) rejestrowanych w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach szlaku s\u0142uchowego w m\u00f3zgu. Ha\u0142asy Ci\u0119 obudz\u0105, je\u015bli nie wejdziesz w g\u0142\u0119bsze stadia snu, a ta niemo\u017cno\u015b\u0107 niemal zawsze wynika ze snu w niew\u0142a\u015bciwej fazie oko\u0142odobowej (np. zbyt wczesnego k\u0142adzenia si\u0119 spa\u0107). Je\u015bli cierpisz na bezsenno\u015b\u0107, skup si\u0119 na zrozumieniu swojego naturalnego rytmu snu. Spokojne miejsce do spania jest spraw\u0105 drugorz\u0119dn\u0105 (z wyj\u0105tkiem przypadk\u00f3w upo\u015bledzonego bramkowania sensorycznego, jak u niekt\u00f3rych os\u00f3b starszych). Osoby z bezsenno\u015bci\u0105 trzymaj\u0105ce si\u0119 codziennego rytua\u0142u idealnej ciemno\u015bci, ciszy, braku stresu i liczenia owieczek przypominaj\u0105 zagubionego kierowc\u0119 licz\u0105cego na pomy\u015blne wiatry zamiast szuka\u0107 najbli\u017cszej stacji benzynowej. Co gorsza, je\u015bli utrzymujesz swoje miejsce do spania spokojnym, ryzykujesz za\u015bni\u0119cie na tyle wcze\u015bnie, \u017ce zostaniesz ponownie obudzony przez szybk\u0105 eliminacj\u0119 homeostatycznego sk\u0142adnika snu. Poznaj zasady zdrowego snu, kt\u00f3re pozwol\u0105 Ci spa\u0107 w ka\u017cdych warunkach. Dopiero potem skup si\u0119 na uczynieniu swojego miejsca do spania jak najbardziej spokojnym. Wi\u0119cej informacji:\u00a0<a href=\"http:\/\/super-memory.com\/articles\/sleep.htm\" rel=\"nofollow\">Dobry sen, dobra nauka<\/a><\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Ludzie dziel\u0105 si\u0119 na typ poranny i wieczorny. Fakt:\u00a0<\/strong>To bardziej b\u0142\u0119dne okre\u015blenie ni\u017c mit. Osoby typu wieczornego, dzi\u0119ki chronoterapii, mo\u017cna \u0142atwo doprowadzi\u0107 do budzenia si\u0119 ze s\u0142o\u0144cem. To, czym ludzie naprawd\u0119 si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105, to okres ich zegara biologicznego, a tak\u017ce wra\u017cliwo\u015b\u0107 na bod\u017ace resetuj\u0105ce ten rytm i ich dost\u0119pno\u015b\u0107 (np. \u015bwiat\u0142o, aktywno\u015b\u0107, stres itd.). Osoby o nietypowo d\u0142ugim naturalnym dniu i niskiej wra\u017cliwo\u015bci na bod\u017ace resetuj\u0105ce b\u0119d\u0105 mia\u0142y tendencj\u0119 do pracy do p\u00f3\u017ana i p\u00f3\u017anego wstawania. St\u0105d tendencja do nazywania ich \u201etypem wieczornym\u201d. Osoby te w rzeczywisto\u015bci nie preferuj\u0105 wieczor\u00f3w, po prostu wol\u0105 d\u0142u\u017csze dni pracy. Styl \u017cycia r\u00f3wnie\u017c wp\u0142ywa na zegar biologiczny. Przej\u015bcie ze stylu \u017cycia rolnika do stylu \u017cycia studenta spowoduje niewielk\u0105 zmian\u0119 rytmu snu. Dlatego tak wielu student\u00f3w czuje si\u0119, jakby byli typem wieczornym<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Unikaj drzemek. Fakt:\u00a0<\/strong>Drzemki mog\u0105 rzeczywi\u015bcie pogorszy\u0107 bezsenno\u015b\u0107 u os\u00f3b cierpi\u0105cych na DSPS, zw\u0142aszcza je\u015bli s\u0105 brane zbyt p\u00f3\u017ano w ci\u0105gu dnia. W przeciwnym razie drzemki s\u0105 wysoce korzystne dla wydajno\u015bci intelektualnej. Mo\u017cliwe jest branie drzemek wcze\u015bnie w ci\u0105gu dnia bez wp\u0142ywu na rytm snu. Te drzemki musz\u0105 przypada\u0107 przed lub w obr\u0119bie tzw.\u00a0<em>strefy martwej<\/em>, w kt\u00f3rej drzemka nie wywo\u0142uje\u00a0<em>reakcji fazowej<\/em>\u00a0(tj. przesuni\u0119cia rytmu oko\u0142odobowego)<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Praca zmianowa w nocy jest niezdrowa. Fakt:\u00a0<\/strong>Osoby pracuj\u0105ce na nocnych zmianach s\u0105 cz\u0119sto zmuszane do rezygnacji z pracy z powodu r\u00f3\u017cnych dolegliwo\u015bci, takich jak choroby serca. Jednak to nie nocne zmiany s\u0105 szkodliwe. To ci\u0105g\u0142e prze\u0142\u0105czanie rytmu snu z dnia na noc i z powrotem. Znacznie zdrowsze by\u0142oby pozwoli\u0107 osobom pracuj\u0105cym na nocnej zmianie wykszta\u0142ci\u0107 w\u0142asny, regularny rytm, w kt\u00f3rym pozostawa\u0142yby aktywne przez ca\u0142\u0105 noc. To nie czuwanie w nocy jest szkodliwe. To spos\u00f3b, w jaki zmuszamy nasze cia\u0142o do robienia rzeczy, kt\u00f3rych nie chce robi\u0107<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: K\u0142adzenie si\u0119 spa\u0107 o tej samej porze jest dla Ciebie dobre. Fakt:\u00a0<\/strong>Wielu ekspert\u00f3w od snu zaleca k\u0142adzenie si\u0119 spa\u0107 o tej samej porze ka\u017cdego dnia. Regularny rytm jest rzeczywi\u015bcie form\u0105 chronoterapii zalecanej w wielu problemach z rytmem oko\u0142odobowym. Jednak osoby z ci\u0119\u017ckim DSPS mog\u0105 po prostu uzna\u0107, \u017ce k\u0142adzenie si\u0119 spa\u0107 o tej samej porze codziennie jest niemo\u017cliwe. Takie wymuszone pr\u00f3by doprowadz\u0105 jedynie do samonap\u0119dzaj\u0105cego si\u0119 cyklu stresu i bezsenno\u015bci. W takich przypadkach walka z w\u0142asnym rytmem jest po prostu niezdrowa. Niestety, osoby cierpi\u0105ce na DSPS s\u0105 cz\u0119sto zmuszane do \u201enaturalnego\u201d rytmu przez swoje obowi\u0105zki zawodowe i rodzinne<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Ludzie, kt\u00f3rzy \u015bpi\u0105 mniej, \u017cyj\u0105 d\u0142u\u017cej.\u00a0<\/strong>W 2002 roku dr Kripke por\u00f3wna\u0142 d\u0142ugo\u015b\u0107 snu z d\u0142ugowieczno\u015bci\u0105 (dane z 1982 roku z badania ryzyka nowotworowego). Ustali\u0142, \u017ce osoby \u015bpi\u0105ce 6\u20137 godzin \u017cyj\u0105 d\u0142u\u017cej ni\u017c te \u015bpi\u0105ce 8 godzin i wi\u0119cej. Nic dziwnego, \u017ce zacz\u0119\u0142a si\u0119 rozprzestrzenia\u0107 wiadomo\u015b\u0107, i\u017c osoby \u015bpi\u0105ce mniej \u017cyj\u0105 d\u0142u\u017cej.\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>Najlepsze rokowania co do d\u0142ugowieczno\u015bci zapewnia sen zgodny z naturalnym rytmem cia\u0142a. Osoby trzymaj\u0105ce si\u0119 swojego dobrego rytmu cz\u0119sto \u015bpi\u0105 mniej, poniewa\u017c ich sen jest lepiej ustrukturyzowany (a wi\u0119c bardziej regeneruj\u0105cy). \u201eNaturalnie \u015bpi\u0105ce\u201d osoby \u017cyj\u0105 d\u0142u\u017cej. Ci, kt\u00f3rzy \u015bpi\u0105 wbrew wezwaniom swojego cia\u0142a, cz\u0119sto musz\u0105 przeznacza\u0107 wi\u0119cej godzin na sen i wci\u0105\u017c nie czuj\u0105 si\u0119 wypocz\u0119ci. Co wi\u0119cej, choroba jest cz\u0119sto skorelowana ze zwi\u0119kszonym zapotrzebowaniem na sen. Choroby zaka\u017ane s\u0142yn\u0105 z dramatycznej zmiany wzorc\u00f3w snu. B\u0119d\u0105c w \u015bpi\u0105czce, nie dodajesz sobie raczej lat \u017cycia. Korelacja to nie to samo co przyczynowo\u015b\u0107<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Drzemka jest oznak\u0105 s\u0142abo\u015bci. Fakt:\u00a0<\/strong>Drzemka nie jest oznak\u0105 s\u0142abo\u015bci, z\u0142ego zdrowia, lenistwa czy braku energii. Jest filogenetyczn\u0105 pozosta\u0142o\u015bci\u0105 dwufazowego rytmu snu. Nie wszyscy ludzie do\u015bwiadczaj\u0105 znacz\u0105cego spadku wydajno\u015bci umys\u0142owej w \u015brodku dnia. Mo\u017ce by\u0107 on dobrze zamaskowany aktywno\u015bci\u0105, stresem, kontaktem z lud\u017ami, sportem itd. Jednak je\u015bli do\u015bwiadczasz spadku formy oko\u0142o 6.\u20138. godziny swojego dnia, drzemka mo\u017ce dramatycznie poprawi\u0107 Twoj\u0105 wydajno\u015b\u0107 w drugiej po\u0142owie dnia<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Budzik mo\u017ce pom\u00f3c regulowa\u0107 rytm snu. Fakt:\u00a0<\/strong>Budzik mo\u017ce pom\u00f3c wcisn\u0105\u0107 Tw\u00f3j rytm snu w po\u017c\u0105dane ramy, ale rzadko pomo\u017ce Ci osi\u0105gn\u0105\u0107 zdrowy rytm snu. Jedynym sprawdzonym sposobem na osi\u0105gni\u0119cie zdrowego snu i zdrowego rytmu snu jest k\u0142adzenie si\u0119 spa\u0107 tylko wtedy, gdy naprawd\u0119 jeste\u015b \u015bpi\u0105cy, i naturalne budzenie si\u0119 bez zewn\u0119trznej interwencji<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Sp\u00f3\u017anianie si\u0119 do szko\u0142y jest z\u0142e. Fakt:\u00a0<\/strong>Dzieci, kt\u00f3re uporczywie nie mog\u0105 si\u0119 obudzi\u0107 do szko\u0142y, powinny zosta\u0107 zostawione w spokoju. Ich \u015bwie\u017cy umys\u0142 i zdrowie s\u0105 znacznie wa\u017cniejsze. 60% dzieci poni\u017cej 18. roku \u017cycia skar\u017cy si\u0119 na senno\u015b\u0107 w ci\u0105gu dnia, a 15% zasypia w szkole (USA, 1998). Rodzice, kt\u00f3rzy regularnie karz\u0105 swoje dzieci za sp\u00f3\u017anianie si\u0119 do szko\u0142y, powinni natychmiast skonsultowa\u0107 si\u0119 z ekspertem od snu, a tak\u017ce szuka\u0107 pomocy w \u0142agodzeniu psychologicznych skutk\u00f3w traumy wynikaj\u0105cej z nieko\u0144cz\u0105cego si\u0119 cyklu stresu, senno\u015bci i kary<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Sp\u00f3\u017anianie si\u0119 do szko\u0142y jest oznak\u0105 lenistwa. Fakt:\u00a0<\/strong>Je\u015bli m\u0142oda osoba cierpi na DSPS, mo\u017ce mie\u0107 nieustanne problemy z wstawaniem do szko\u0142y na czas. Dzieci te s\u0105 cz\u0119sto faktycznie bystrzejsze ni\u017c przeci\u0119tnie i wcale nie s\u0105 leniwe. Jednak ich optymalny czas oko\u0142odobowy do pracy intelektualnej przypada po szkole, a nawet p\u00f3\u017anym wieczorem. W szkole s\u0105 senne i wolne i po prostu marnuj\u0105 sw\u00f3j czas. Je\u015bli chronoterapia nie pomaga, rodzice powinni rozwa\u017cy\u0107 p\u00f3\u017aniejsze godziny szkolne lub nawet nauczanie domowe<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Mo\u017cemy spa\u0107 3 godziny dziennie.\u00a0<\/strong>Wiele os\u00f3b z zazdro\u015bci\u0105 czyta o nawykach snu Tesli czy Edisona i ma nadziej\u0119, \u017ce mogliby wytrenowa\u0107 si\u0119 do spania jedynie 3 godziny dziennie, maj\u0105c znacznie wi\u0119cej czasu na inne aktywno\u015bci.\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>To mog\u0142oby zadzia\u0142a\u0107, je\u015bli planujesz ca\u0142y czas balowa\u0107. I je\u015bli Twoje zdrowie nie jest brane pod uwag\u0119. I je\u015bli Twoja wydolno\u015b\u0107 intelektualna nie jest zagro\u017cona. Mo\u017cesz spa\u0107 3 godziny i prze\u017cy\u0107. Jednak je\u015bli Twoje aspiracje si\u0119gaj\u0105 dalej, powiniene\u015b raczej spa\u0107 dok\u0142adnie tyle, ile chce Twoje cia\u0142o. To jest optimum inteligentnego cz\u0142owieka. Dzi\u0119ki poprawionemu zdrowiu i wydajno\u015bci intelektualnej Twoje zyski w skali ca\u0142ego \u017cycia b\u0119d\u0105 ogromne<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Mo\u017cemy przystosowa\u0107 si\u0119 do snu polifazowego.\u00a0<\/strong>Patrz\u0105c na \u017cycie samotnych \u017ceglarzy, wiele os\u00f3b wierzy, \u017ce mog\u0105 przyj\u0105\u0107 sen polifazowy i zaoszcz\u0119dzi\u0107 wiele godzin dziennie. W \u015bnie polifazowym bierzesz jedynie 4\u20135 kr\u00f3tkich drzemek w ci\u0105gu dnia, \u0142\u0105cznie mniej ni\u017c 4 godziny. Istnieje wiele \u201esystem\u00f3w\u201d r\u00f3\u017cni\u0105cych si\u0119 rozk\u0142adem drzemek. Jest te\u017c wielu m\u0142odych ludzi gotowych znosi\u0107 cierpienia, by sprawdzi\u0107, czy to zadzia\u0142a. Chocia\u017c zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 zrezygnuje, niewielkie grono najbardziej wytrwa\u0142ych przetrwa kilka miesi\u0119cy i b\u0119dzie utrwala\u0107 ten mit ze szkod\u0105 dla zdrowia publicznego.\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>Jeste\u015bmy zasadniczo dwufazowi i wszystkie pr\u00f3by zmiany wbudowanego rytmu skutkuj\u0105 utrat\u0105 zdrowia, czasu i zdolno\u015bci umys\u0142owych. Sen polifazowy nie zosta\u0142 zaprojektowany dla maksymalnej czujno\u015bci (nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o maksymalnej kreatywno\u015bci). Zosta\u0142 zaprojektowany dla maksymalnej czujno\u015bci w warunkach deprywacji snu (jak przy samotnym \u017ceglarstwie). Prosta zasada brzmi: gdy jeste\u015b \u015bpi\u0105cy, id\u017a spa\u0107; podczas snu, \u015bpij nieprzerwanie. Zobacz:\u00a0Mit snu polifazowego<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Sen przed p\u00f3\u0142noc\u0105 jest bardziej warto\u015bciowy. Fakt:\u00a0<\/strong>Sen jest najbardziej warto\u015bciowy, gdy przypada na czas zaplanowany przez mechanizm Twojego w\u0142asnego zegara biologicznego. Je\u015bli nie jeste\u015b \u015bpi\u0105cy przed p\u00f3\u0142noc\u0105, zmuszanie si\u0119 mo\u017ce faktycznie zrujnowa\u0107 Twoj\u0105 noc, je\u015bli obudzisz si\u0119 wcze\u015bnie<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Cia\u0142o zawsze b\u0119dzie pragn\u0119\u0142o nadmiaru snu, tak jak pragnie nadmiaru jedzenia.\u00a0<\/strong>Niekt\u00f3rzy ludzie kre\u015bl\u0105 paralel\u0119 mi\u0119dzy nasz\u0105 sk\u0142onno\u015bci\u0105 do przejadania si\u0119 a snem. Wierz\u0105, \u017ce je\u015bli pozwolimy cia\u0142u dyktowa\u0107 ilo\u015b\u0107 snu, zawsze b\u0119dzie \u017c\u0105da\u0107 wi\u0119cej ni\u017c potrzeba. W rezultacie wol\u0105 skraca\u0107 sen budzikiem, by \u201ezoptymalizowa\u0107\u201d ilo\u015b\u0107 snu, jak\u0105 otrzymuj\u0105.\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>W przeciwie\u0144stwie do magazynowania t\u0142uszczu, wydaje si\u0119, \u017ce nadmiar snu przynosi niewielk\u0105 korzy\u015b\u0107 ewolucyjn\u0105. Prawdopodobnie nasz typowy 6\u20138-godzinny sen wystarcza w zupe\u0142no\u015bci na wykonanie wszystkich \u201eneuronalnych porz\u0105dk\u00f3w\u201d. Osoby z deficytem snu mog\u0105 rzeczywi\u015bcie mie\u0107 tendencj\u0119 do spania obscenicznie d\u0142ugo. Jednak gdy nadrobi\u0105 zaleg\u0142o\u015bci i wejd\u0105 w rytm, d\u0142ugo\u015b\u0107 ich snu faktycznie ma tendencj\u0119 do zmniejszania si\u0119!<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Magnez, foliany i inne suplementy mog\u0105 pom\u00f3c Ci lepiej spa\u0107. Fakt:\u00a0<\/strong>Sk\u0142adniki od\u017cywcze potrzebne do dobrego zdrowia s\u0105 te\u017c dobre dla snu. Jednak suplementacja raczej nie odegra znacz\u0105cej roli w rozwi\u0105zywaniu Twoich problem\u00f3w ze snem. Witaminy mog\u0105 pom\u00f3c, je\u015bli masz ich niedob\u00f3r, ale zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 zaburze\u0144 snu w spo\u0142ecze\u0144stwie wynika z braku poszanowania lub zrozumienia rytmu oko\u0142odobowego. Tylko rozs\u0105dnie podawana melatonina ma udowodnione korzystne dzia\u0142anie na przesuni\u0119cie fazy snu. Je\u015bli masz problemy ze snem, przeczytaj\u00a0<a href=\"http:\/\/super-memory.com\/articles\/sleep.htm\" rel=\"nofollow\">Dobry sen dla dobrego \u017cycia<\/a>. Co do suplement\u00f3w, trzymaj si\u0119 standardowej zdrowej diety. To powinno wystarczy\u0107<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Najlepiej budzi\u0107 si\u0119 ze s\u0142o\u0144cem. Fakt:\u00a0<\/strong>Powiniene\u015b budzi\u0107 si\u0119 w momencie, gdy Twoje cia\u0142o zdecyduje, \u017ce wystarczaj\u0105co si\u0119 wyspa\u0142o. Je\u015bli przypada to w po\u0142udnie, zas\u0142ona w oknie uchroni Ci\u0119 przed obudzeniem przez s\u0142o\u0144ce. Jednocze\u015bnie s\u0142o\u0144ce mo\u017ce pom\u00f3c zresetowa\u0107 Tw\u00f3j zegar biologiczny i pom\u00f3c Ci budzi\u0107 si\u0119 wcze\u015bniej. Osoby budz\u0105ce si\u0119 naturalnie ze s\u0142o\u0144cem s\u0105 rzeczywi\u015bcie jednymi z najzdrowszych stworze\u0144 na planecie. Jednak je\u015bli nie budzisz si\u0119 naturalnie przed 4 rano, pr\u00f3ba zrobienia tego za pomoc\u0105 budzika jedynie doda nieszcz\u0119\u015bcia do Twojego \u017cycia<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Nie mo\u017cesz zmieni\u0107 wrodzonej d\u0142ugo\u015bci okresu swojego zegara biologicznego. Fakt:\u00a0<\/strong>Za pomoc\u0105 r\u00f3\u017cnych sztuczek chronoterapeutycznych mo\u017cna nieznacznie zmieni\u0107 okres zegara. Mo\u017cna go zresetowa\u0107 lub przesun\u0105\u0107 bezpiecznie za pomoc\u0105 melatoniny, jasnego \u015bwiat\u0142a, \u0107wicze\u0144, harmonogramu posi\u0142k\u00f3w itd. Mo\u017cna go te\u017c zresetowa\u0107 w mniej zdrowy spos\u00f3b: budzikiem. Jednak by rozwi\u0105za\u0107 powa\u017cne przypadki DSPS lub ASPS, mog\u0105 by\u0107 potrzebne znacz\u0105ce zmiany stylu \u017cycia. Terapia mo\u017ce by\u0107 stresuj\u0105ca, a najmniejsze odchylenie od schematu terapeutycznego mo\u017ce skutkowa\u0107 nawrotem do niepo\u017c\u0105danego rytmu. Osoby stosuj\u0105ce sen swobodnie biegn\u0105cy mog\u0105 wybra\u0107 naj\u0142atwiejsz\u0105 drog\u0119 wyj\u015bcia z problemu d\u0142ugo\u015bci okresu: trzyma\u0107 si\u0119 okresu, kt\u00f3ry jest naturalnym wynikiem ich obecnego stylu \u017cycia<\/li>\n<\/ul>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Zobacz te\u017c:&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.supermemo.com\/en\/blog\/frequently-asked-questions-about-sleep-in-learning\">FAQ o \u015bnie<\/a><\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Mity o kreatywno\u015bci\u00a0<\/strong><\/p>\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Mit: Trzeba si\u0119 urodzi\u0107 z tw\u00f3rczym umys\u0142em! Fakt:\u00a0<\/strong>Niekt\u00f3re dzieci rzeczywi\u015bcie wykazuj\u0105 niesamowit\u0105 ciekawo\u015b\u0107 i \u017c\u0105dz\u0119 opanowania danej rzeczy. Jednak istnieje wiele technik, kt\u00f3re mog\u0105 pom\u00f3c pomno\u017cy\u0107 Twoj\u0105 kreatywno\u015b\u0107. Kreatywno\u015b\u0107 jest trenowalna. <\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Je\u015bli przegapisz dzieci\u0144stwo, tracisz sw\u00f3j geniusz! Fakt:\u00a0<\/strong>M\u00f3zg ludzki jest z definicji plastyczny. W wielu dziedzinach nauki zaniedbanie w dzieci\u0144stwie utrudnia p\u00f3\u017aniejszy post\u0119p; jednak trening zawsze mo\u017ce zdzia\u0142a\u0107 cuda. Dzieci\u0144stwo jest bardzo wa\u017cne dla rozwoju, ale je\u015bli je straci\u0142e\u015b, wci\u0105\u017c mo\u017cesz nadrobi\u0107 zaleg\u0142o\u015bci w wielu obszarach dzi\u0119ki intensywnemu treningowi<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Nie zapami\u0119tuj!<\/strong>\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>Ten b\u0142\u0105d wynika z faktu, \u017ce wiele \u017ar\u00f3de\u0142 nie potrafi nakre\u015bli\u0107 pe\u0142nego spektrum zastosowa\u0144 wiedzy, od suchych, bezu\u017cytecznych fakt\u00f3w po wysoce abstrakcyjne regu\u0142y rozumowania. Rozumienie, my\u015blenie, rozwi\u0105zywanie problem\u00f3w, kreatywno\u015b\u0107 itd. wszystkie opieraj\u0105 si\u0119 na wiedzy. Ta zasada powinna by\u0107 raczej sformu\u0142owana jako:\u00a0<em>Selekcja wiedzy jest kluczowa dla sukcesu w nauce<\/em>.\u00a0Poprawna i nie pejoratywna definicja s\u0142owa zapami\u0119tywa\u0107 to: \u201ezachowa\u0107 wiedz\u0119 w pami\u0119ci\u201d. Zgodnie z t\u0105 definicj\u0105 mo\u017cesz powiedzie\u0107:\u00a0<em>Zapami\u0119tuj! Po prostu dokonaj m\u0105drego wyboru rzeczy do nauki<\/em>. Zobacz:\u00a0M\u0105dra i g\u0142upia nauka\u00a0po om\u00f3wienie i przyk\u0142ady<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Rozprzestrzenianie si\u0119 geniuszy jest zagro\u017ceniem dla ludzko\u015bci.<\/strong>\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>Wi\u0119kszo\u015b\u0107 dobrych rzeczy, kt\u00f3re nas otaczaj\u0105, jest wytworem natury, mi\u0142o\u015bci lub ludzkiego geniuszu. To prawda, \u017ce wytwory genialnych umys\u0142\u00f3w s\u0105 cz\u0119sto wykorzystywane w z\u0142ych celach; jednak powstrzymanie geniuszu by\u0142oby r\u00f3wnoznaczne z zatrzymaniem lub cofni\u0119ciem globalnego post\u0119pu<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Je\u015bli robisz co\u015b g\u0142upiego, sam te\u017c jeste\u015b g\u0142upi!<\/strong>\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>Ludzki m\u00f3zg jest niedoskonale zaprogramowan\u0105 maszyn\u0105. Nigdy nie przestaje si\u0119 uczy\u0107 i weryfikowa\u0107 swoich b\u0142\u0119d\u00f3w. Jego baza wiedzy jest bole\u015bnie ograniczona. Ten sam m\u00f3zg mo\u017ce potrafi\u0107 rozpl\u0105ta\u0107 zawi\u0142o\u015bci teorii strun, a chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej potkn\u0105\u0107 si\u0119 na prostych sumach. Notatki pozostawione przez Newtona, Leibniza czy Babbage&#8217;a pokazuj\u0105, \u017ce mylili si\u0119 w drodze do wielkiego odkrycia lub b\u0142\u0105dzili w zupe\u0142nie z\u0142ym kierunku. Mierzymy geniusz jego najwy\u017cszymi osi\u0105gni\u0119ciami, a nie brakiem pora\u017cek<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Geniusze niczego nie zapominaj\u0105! Fakt:\u00a0<\/strong>M\u00f3zgi geniuszy zbudowane s\u0105 z tej samej substancji co przeci\u0119tne. W konsekwencji ich pami\u0119\u0107 podlega dok\u0142adnie tym samym prawom zapominania. Ca\u0142a wiedza w ludzkim m\u00f3zgu\u00a0zanika wzd\u0142u\u017c krzywej ujemnie wyk\u0142adniczej. Zapominanie jest tak samo masowe w umy\u015ble geniusza, jak w ka\u017cdym innym. Najlepszymi narz\u0119dziami przeciwko zapominaniu s\u0105 (1) dobra reprezentacja wiedzy (np. techniki mnemoniczne) oraz (2) powt\u00f3rki (oparte na aktywnym przywo\u0142ywaniu i powt\u00f3rkach roz\u0142o\u017conych w czasie). Geniusze mog\u0105 mie\u0107 przewag\u0119, rozwijaj\u0105c pot\u0119\u017cne umiej\u0119tno\u015bci reprezentacji, kt\u00f3re znacznie u\u0142atwiaj\u0105 nauk\u0119. Cz\u0119sto rozwijaj\u0105 te umiej\u0119tno\u015bci wcze\u015bnie i bez \u015bwiadomego wysi\u0142ku. Jednak nauka o mnemotechnikach jest dobrze rozwini\u0119ta i po tygodniowym kursie mo\u017cesz zauwa\u017cy\u0107 dramatyczn\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119 w swoich umiej\u0119tno\u015bciach reprezentacji wiedzy<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Geniusze \u015bpi\u0105 ma\u0142o<\/strong>!\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>Patrz\u0105c na\u00a0Edisona, Tesl\u0119 czy Churchilla\u00a0\u0142atwo uwierzy\u0107, \u017ce ograniczenie snu nie stanowi problemu dla tw\u00f3rczych osi\u0105gni\u0119\u0107. Ci, kt\u00f3rzy pr\u00f3buj\u0105 pracowa\u0107 tw\u00f3rczo w warunkach deprywacji snu, szybko odkryj\u0105 jednak, \u017ce \u015bwie\u017cy umys\u0142 jest znacznie wa\u017cniejszy ni\u017c te 2\u20133 godziny, kt\u00f3re mo\u017cna zaoszcz\u0119dzi\u0107, \u015bpi\u0105c mniej. Mniej widocznym efektem ubocznym deprywacji snu jest wp\u0142yw na konsolidacj\u0119 pami\u0119ci i kreatywno\u015b\u0107 w d\u0142u\u017cszej perspektywie. Brak snu utrudnia zapami\u0119tywanie. Uniemo\u017cliwia te\u017c tw\u00f3rcze skojarzenia budowane podczas snu. Nieprawd\u0105 jest, \u017ce geniusze \u015bpi\u0105 mniej. Einstein pracowa\u0142by najlepiej, gdyby zapewni\u0142 sobie solidne dziewi\u0119\u0107 godzin snu<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Wcze\u015bnie dojrza\u0142y, wcze\u015bnie zgnije!\u00a0Fakt:\u00a0<\/strong>Badanie Termana\u00a0przeczy temu twierdzeniu. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 przedwcze\u015bnie rozwini\u0119tych dzieci osi\u0105ga w \u017cyciu wielkie rzeczy<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Potrzebujesz dyplomu! Fakt:\u00a0<\/strong>Edison\u00a0otrzyma\u0142 zaledwie 3 miesi\u0105ce formalnej edukacji. Lincoln sp\u0119dzi\u0142 w szkole mniej ni\u017c rok. Formalna edukacja Benjamina Franklina zako\u0144czy\u0142a si\u0119, gdy mia\u0142 10 lat. Graham Bell by\u0142 g\u0142\u00f3wnie uczony przez rodzin\u0119 i samouctwo.\u00a0Steve Wozniak, Steve Jobs, Dean Kamen i Bill Gates wszyscy porzucili studia. Isaac Newton uwa\u017ca\u0142 szko\u0142\u0119 za nudn\u0105 i wielu uwa\u017ca\u0142o go za przeci\u0119tnego ucznia. Jednak \u0142\u0105czy\u0142a ich jedna rzecz: kochali ksi\u0105\u017cki i mogli sp\u0119dza\u0107 ca\u0142e dnie na czytaniu i studiowaniu<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Geniusz mo\u017ce by\u0107 z\u0142y! Fakt:\u00a0<\/strong>Z\u0142o, z definicji, jest g\u0142upie. Mo\u017cna wykazywa\u0107 genialne umiej\u0119tno\u015bci w w\u0105skiej dziedzinie i wci\u0105\u017c by\u0107 z\u0142ym cz\u0142owiekiem, ale z\u0142a istota ludzka nie zas\u0142uguje na miano geniusza. Prawdziwa m\u0105dro\u015b\u0107 mo\u017ce si\u0119ga\u0107 znacznie dalej ni\u017c w\u0105ska specjalizacja. Nieuchronnie obejmie kwestie etyki. Dlatego wszyscy prawdziwi geniusze s\u0105 g\u0142\u0119boko zaniepokojeni przysz\u0142o\u015bci\u0105 ludzko\u015bci. Zobacz:\u00a0Dobro\u0107 wiedzy<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: B\u0105d\u017a unikalny! To zwi\u0119ksza kreatywno\u015b\u0107! Fakt:\u00a0<\/strong>Zale\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy unikalno\u015bci\u0105 a kreatywno\u015bci\u0105 jest odwrotna. To prawda, \u017ce wiele tw\u00f3rczych os\u00f3b jest unikalnych lub dziwnych w zachowaniu. Wynika to z ich tw\u00f3rczego sposobu patrzenia na rzeczy i niech\u0119ci do trzymania si\u0119 tych form tradycji, kt\u00f3re przecz\u0105 rozs\u0105dkowi. W \u017cadnym wypadku wysi\u0142ek w kierunku unikalno\u015bci nie zwi\u0119kszy kreatywno\u015bci. To prawda, \u017ce Einstein pali\u0142 fajk\u0119, ale to nie znaczy, \u017ce b\u0119dziesz wi\u0119kszym geniuszem, je\u015bli zaczniesz pali\u0107 fajk\u0119<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Telewizja czyni Ci\u0119 g\u0142upim! Fakt:\u00a0<\/strong>Telewizja czy radio mog\u0105 by\u0107 szkodliwe, je\u015bli nie potrafisz kontrolowa\u0107 tego, co ogl\u0105dasz lub s\u0142uchasz, albo je\u015bli nie potrafisz zoptymalizowa\u0107 proporcji czasu sp\u0119dzanego na programach. W przeciwnym razie telewizji wci\u0105\u017c trudno dor\u00f3wna\u0107 w zdolno\u015bci prezentowania Ci wst\u0119pnie wyselekcjonowanego i emfatycznie graficznego materia\u0142u wideo do cel\u00f3w edukacji lub informowania si\u0119. Edukacja wideo oparta na materiale z uznanych kana\u0142\u00f3w mo\u017ce by\u0107 najbardziej wydajn\u0105 form\u0105 edukacji bez nauczyciela. Zamie\u0144 MTV na Discovery i dokonaj dobrego wyboru. Cho\u0107 nie mo\u017cesz jeszcze stosowa\u0107 przyrostowego ogl\u0105dania wideo (por.\u00a0czytanie przyrostowe), dawka codziennego ogl\u0105dania p\u0142yt DVD pomo\u017ce Ci by\u0107 na bie\u017c\u0105co z wiadomo\u015bciami i od\u015bwie\u017cy\u0107 swoj\u0105 og\u00f3ln\u0105 wiedz\u0119<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Ciekawo\u015b\u0107 zabi\u0142a kota! Fakt:\u00a0<\/strong>Dop\u00f3ki pozostajesz w granicach uprzejmo\u015bci, kieruj si\u0119 lepszym przys\u0142owiem:\u00a0<strong>Ciekawo\u015b\u0107 jest Twoim biletem do kr\u00f3lestwa wiedzy<\/strong><\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Efekt Mozarta.\u00a0<\/strong>S\u0142uchanie Mozarta zwi\u0119ksza inteligencj\u0119.\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>Mozart by\u0142 jednym z najwi\u0119kszych geniuszy muzycznych w historii. Jego muzyka mo\u017ce by\u0107 wykorzystywana w treningu muzykalno\u015bci i wywo\u0142ywa\u0107 znacznie lepsze efekty neuronalne ni\u017c, powiedzmy, dzisiejsza muzyka pop. Jednak wp\u0142ywu Mozarta na wzrost neuronalny nie da si\u0119 w spos\u00f3b sprawdzalny oceni\u0107 jako lepszego ni\u017c wp\u0142yw rozwi\u0105zywania krzy\u017c\u00f3wek, \u015bpiewania, gry w pi\u0142k\u0119 no\u017cn\u0105 czy nauki chemii. Dla filistra Mozart mo\u017ce przynie\u015b\u0107 tyle samo dobrego, co recytacja wierszy Goethego dla pawiana. S\u0142uchanie Mozarta nie jest te\u017c lepsze od s\u0142uchania swoich ulubionych utwor\u00f3w muzycznych dla samego pobudzenia \u201eszcz\u0119\u015bliwych przeka\u017anik\u00f3w m\u00f3zgowych\u201d. Mozart zosta\u0142 skanibalizowany przez bran\u017c\u0119 przyspieszonej nauki jako prosty spos\u00f3b na szybki zarobek. Niewiele sztuczek jest tak proste jak opakowanie p\u0142yty CD z Mozartem etykiet\u0105 \u201e<em>Ucz si\u0119 10 razy szybciej<\/em>\u201d. Efekt Mozarta pot\u0119\u017cnie ilustruje mitotw\u00f3rcz\u0105 si\u0142\u0119 pieni\u0105dza. Ta si\u0142a zrodzi\u0142a te\u017c inne tanie \u201erozwi\u0105zania do nauki\u201d, takie jak\u00a0nauka podczas snu,\u00a0nauka podczas relaksu czy\u00a0suplementy wzmacniaj\u0105ce pami\u0119\u0107. Niestety, nawet wysoce szanowane i wiarygodne strony internetowe, czasopisma czy programy telewizyjne padaj\u0105 ofiar\u0105 tych chwytliwych mem\u00f3w. Twoja czujno\u015b\u0107 musi si\u0119 w tych obszarach potroi\u0107<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Wykorzystujemy tylko 0,1% mocy naszego m\u00f3zgu.\u00a0<\/strong>Niekt\u00f3rzy uznani badacze wyprowadzili t\u0119 liczb\u0119 0,1% z prostego obliczenia obejmuj\u0105cego liczb\u0119 neuron\u00f3w i liczb\u0119 synaps znajduj\u0105cych si\u0119 w ludzkim m\u00f3zgu. Wynikowa liczba zdawa\u0142a si\u0119 sugerowa\u0107 osza\u0142amiaj\u0105c\u0105 zdolno\u015b\u0107 obliczeniow\u0105.\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>M\u00f3zg jest energetycznie bardzo kosztownym organem. Tylko znacz\u0105ce poprawy w diecie cz\u0142owieka w toku ludzkiej ewolucji umo\u017cliwi\u0142y znacz\u0105cy wzrost masy m\u00f3zgu. Gdyby twierdzenie o 0,1% czy nawet 10% mia\u0142o by\u0107 prawdziwe, niewykorzystane cz\u0119\u015bci m\u00f3zgu szybko pad\u0142yby ofiar\u0105 doboru naturalnego, prowadz\u0105c do oszcz\u0119dzaj\u0105cego energi\u0119 kurczenia si\u0119 m\u00f3zgu. \u017bywy m\u00f3zg wr\u0119cz przycina te obwody, kt\u00f3re s\u0105 ma\u0142o u\u017cywane, i wypuszcza nowe po\u0142\u0105czenia tam, gdzie s\u0105 potrzebne. Cz\u0119\u015bci m\u00f3zgu s\u0105 zaprogramowane do wykonywania wysoce wyspecjalizowanych funkcji, inne cz\u0119\u015bci mog\u0105 z \u0142atwo\u015bci\u0105 by\u0107 wykorzystywane do przechowywania ogromnych zasob\u00f3w wiedzy deklaratywnej. Proces zapominania zosta\u0142 dostrojony tak, by maksymalizowa\u0107 wykorzystanie istniej\u0105cej pojemno\u015bci w okresie reprodukcyjnym \u017cycia. Niemniej jednak jest ma\u0142o prawdopodobne, by\u015bmy kiedykolwiek wyczerpali przestrze\u0144 pami\u0119ci, stosuj\u0105c sztuczk\u0119 powt\u00f3rek roz\u0142o\u017conych w czasie do maksymalizacji nap\u0142ywu nowych informacji do pami\u0119ci<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Uzdolnione dzieci staj\u0105 si\u0119 genialnymi doros\u0142ymi. Fakt:\u00a0<\/strong>To osobowo\u015b\u0107 i trening decyduj\u0105 o ko\u0144cowym rezultacie. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 uzdolnionych dzieci ma szcz\u0119\u015bcie radzi\u0107 sobie dobrze; jednak uzdolnienia nie nale\u017cy traktowa\u0107 jako pewnika<\/li>\n<\/ul>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Mity o SuperMemo<\/strong><\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Od momentu powstania, SuperMemo musia\u0142o zmaga\u0107 si\u0119 z mitami spowalniaj\u0105cymi jego popularyzacj\u0119. Zapobieganie ponownemu pojawianiu si\u0119 mit\u00f3w wydaje si\u0119 nigdy nieko\u0144cz\u0105c\u0105 si\u0119 bitw\u0105. Wiedza o SuperMemo uros\u0142a do znacznej obj\u0119to\u015bci. Nie wszyscy u\u017cytkownicy mog\u0105 sobie pozwoli\u0107 na przeczytanie kilkudziesi\u0119ciu artyku\u0142\u00f3w. Wielu ma sk\u0142onno\u015b\u0107 do samodzielnego dochodzenia do tych samych b\u0142\u0119dnych wniosk\u00f3w. Niekt\u00f3re z tych mit\u00f3w maj\u0105 korzenie w og\u00f3lnych mitach o pami\u0119ci (jak powy\u017cej). Inne zdaj\u0105 si\u0119 wywodzi\u0107 ze zdroworozs\u0105dkowego my\u015blenia o nauce. Oto niekt\u00f3re z najbardziej szkodliwych mit\u00f3w zwi\u0105zanych z powt\u00f3rkami roz\u0142o\u017conymi w czasie i SuperMemo:<\/p>\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Mit: SuperMemo mo\u017cna u\u017cywa\u0107 tylko do nauki j\u0119zyk\u00f3w<\/strong>. SuperMemo zyska\u0142o najwi\u0119ksz\u0105 popularno\u015b\u0107 dzi\u0119ki swojej skuteczno\u015bci w nauce s\u0142ownictwa j\u0119zyk\u00f3w obcych. St\u0105d mit, \u017ce SuperMemo jest programem do nauki j\u0119zyk\u00f3w. Pokrewnym mitem jest to, \u017ce jest to program, kt\u00f3ry mo\u017cna wykorzysta\u0107 tylko do wkuwania fakt\u00f3w, podczas gdy nie mo\u017cna go skutecznie stosowa\u0107 do z\u0142o\u017conych nauk, regu\u0142, modelowania, rozwi\u0105zywania problem\u00f3w, kreatywno\u015bci itd.\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>SuperMemo mo\u017cna wykorzysta\u0107 do dowolnej formy nauki deklaratywnej (tj. nauki rzeczy, kt\u00f3re mo\u017cna znale\u017a\u0107 w podr\u0119cznikach, w przeciwie\u0144stwie do nauki jazdy na rowerze itd.). Nauka par s\u0142\u00f3w wydaje si\u0119 by\u0107 najprostszym zastosowaniem, podczas gdy nauka z\u0142o\u017conych fakt\u00f3w i regu\u0142 naukowych mo\u017ce wymaga\u0107 znacznie wi\u0119cej umiej\u0119tno\u015bci w formu\u0142owaniu materia\u0142u do nauki. Dlatego wielu u\u017cytkownik\u00f3w rzeczywi\u015bcie ponosi pora\u017ck\u0119, pr\u00f3buj\u0105c uczy\u0107 si\u0119 na przyk\u0142ad astronomii. Je\u015bli przeczytasz\u00a020 zasad formu\u0142owania wiedzy, zdasz sobie spraw\u0119 z liczby przeszk\u00f3d, kt\u00f3re trzeba pokona\u0107. Te przeszkody przyczyniaj\u0105 si\u0119 do mitu nr 1 o ograniczonej stosowalno\u015bci SuperMemo<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: SuperMemo jest \u015bwietnym narz\u0119dziem do wkuwania na ostatni\u0105 chwil\u0119.\u00a0<\/strong>Wielu u\u017cytkownik\u00f3w po raz pierwszy s\u0142yszy z ust do ust, \u017ce SuperMemo jest \u015bwietnym narz\u0119dziem do wkuwania. S\u0105 gotowi kupi\u0107 program tylko z my\u015bl\u0105 o egzaminie za tydzie\u0144.\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>SuperMemo jest niemal bezu\u017cyteczne do wkuwania wiedzy, kt\u00f3ra ma trwa\u0107 kr\u00f3cej ni\u017c tydzie\u0144. Do szybkiego wkuwania przed egzaminem stosuj tradycyjne podej\u015bcie przegl\u0105daj, przywo\u0142uj, powtarzaj, znane wkuwaczom od wiek\u00f3w. Si\u0142a SuperMemo ro\u015bnie proporcjonalnie do oczekiwanej d\u0142ugo\u015bci trwania wiedzy w Twojej pami\u0119ci. SuperMemo jest przydatne, je\u015bli musisz pami\u0119ta\u0107 rzeczy przez rok (np. kodeks prawny). Jest bardziej przydatne, je\u015bli uczysz si\u0119 przez dekad\u0119 (np. j\u0119zyka programowania). Ale jest niezr\u00f3wnane w gromadzeniu wiedzy na ca\u0142e \u017cycie (np. anatomia, geografia, historia itd.)<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit:\u00a0SuperMemo jest trudne w u\u017cyciu.\u00a0<\/strong>Kilka tysi\u0119cy FAQ i 5-megabajtowy plik pomocy sprawiaj\u0105, \u017ce wielu my\u015bli, \u017ce SuperMemo jest skomplikowane. Mo\u017ce wygl\u0105da\u0107 jak program dedykowany profesjonalistom najwy\u017cszej wagi. To sprawia, \u017ce wydaje si\u0119 programem ma\u0142o przydatnym dla zwyk\u0142ych \u015bmiertelnik\u00f3w.\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>To prawda, \u017ce niekt\u00f3rzy u\u017cytkownicy zaczynaj\u0105 od \u201ez\u0142ego ko\u0144ca\u201d lub od b\u0142\u0119dnych z g\u00f3ry przyj\u0119tych za\u0142o\u017ce\u0144. Mog\u0105 rzeczywi\u015bcie si\u0119 zagubi\u0107 lub sfrustrowa\u0107. Jednak dobrze przetestowanym i potwierdzonym faktem jest to, \u017ce SuperMemo mo\u017cna skutecznie u\u017cywa\u0107 ju\u017c po\u00a03-minutowym wprowadzeniu! Znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 jego mocy (by\u0107 mo\u017ce po\u0142ow\u0119) mo\u017cna wykorzysta\u0107, ucz\u0105c si\u0119 tylko dw\u00f3ch operacji:\u00a0<strong>Dodaj nowy<\/strong>\u00a0(dodawanie nowych pyta\u0144 i odpowiedzi) i\u00a0<strong>Ucz si\u0119\u00a0<\/strong>(wykonywanie powt\u00f3rek). Rzecz jasna, sprawy stopniowo si\u0119 komplikuj\u0105, gdy zaczynasz dodawa\u0107 multimedia, obs\u0142ug\u0119 j\u0119zyk\u00f3w obcych, szablony, kategorie itd. Z drugiej strony,\u00a0<em>czytanie przyrostowe<\/em>, pot\u0119\u017cna technika czytania i nauki, mo\u017ce wymaga\u0107 miesi\u0119cy treningu, zanim przyniesie wysokiej jako\u015bci rezultaty. Mo\u017cesz z \u0142atwo\u015bci\u0105 zacz\u0105\u0107 korzysta\u0107 z SuperMemo ju\u017c dzi\u015b i stopniowo budowa\u0107 umiej\u0119tno\u015bci potrzebne do rozszerzenia jego mo\u017cliwo\u015bci<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: SuperMemo jest bezu\u017cyteczne.\u00a0<\/strong>Niekt\u00f3rzy ludzie naprawd\u0119 wierz\u0105, \u017ce naturalne mechanizmy budowania pami\u0119ci d\u0142ugotrwa\u0142ej s\u0105 lepsze ni\u017c powt\u00f3rki roz\u0142o\u017cone w czasie.\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>Nasz m\u00f3zg preferuje \u201e\u0142atwe\u201d nad \u201ewa\u017cne\u201d. \u015awietnie radzimy sobie z zapami\u0119tywaniem plotek o celebrytach. Jeste\u015bmy fatalni w przywo\u0142ywaniu wzor\u00f3w matematycznych poznanych w liceum. Ponadto ci, kt\u00f3rzy neguj\u0105 warto\u015b\u0107 powt\u00f3rek roz\u0142o\u017conych w czasie, zwykle nie doceniaj\u0105 warto\u015bci pami\u0119ci asocjacyjnej lub nie potrafi\u0105 nakre\u015bli\u0107 rozr\u00f3\u017cnienia mi\u0119dzy wkuwaniem fakt\u00f3w a nauk\u0105 uniwersalnych regu\u0142 wnioskowania. Istnieje wiele pu\u0142apek ignorancji, kt\u00f3re powstrzymuj\u0105 ludzi przed jak\u0105kolwiek pr\u00f3b\u0105 korzystania z SuperMemo. Zobacz:\u00a0SuperMemo jest bezu\u017cyteczne\u00a0i\u00a0\u017badna si\u0142a na \u015bwiecie nie przekona mnie do SuperMemo<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: W miar\u0119 dodawania kolejnego materia\u0142u do SuperMemo Twoje obci\u0105\u017cenie powt\u00f3rkami ro\u015bnie ponad wszelk\u0105 kontrol\u0119.\u00a0<\/strong>\u017baden element dodany do SuperMemo nie jest uznawany za \u201ezapami\u0119tany na dobre\u201d. Z tego powodu wszystkie elementy pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej podlegaj\u0105 powt\u00f3rce. To sprawia, \u017ce wielu wierzy, i\u017c istnieje nieuchronny wzrost kosztu powt\u00f3rek.\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>To prawda, \u017ce du\u017ca liczba zaleg\u0142ych powt\u00f3rek jest g\u0142\u00f3wnym pretekstem do rezygnacji z SuperMemo. Jednak symulacje komputerowe, jak i pomiary z \u017cycia realnego pokazuj\u0105, \u017ce przy sta\u0142ym codziennym czasie nauki, przyswajanie nowej wiedzy nie zwalnia widocznie z czasem (poza pierwszymi kilkoma miesi\u0105cami). Innymi s\u0142owy, z d\u0142ugoterminowej perspektywy przyswajanie nowej wiedzy jest\u00a0niemal liniowe. Starsze elementy s\u0105 powtarzane coraz rzadziej, zostawiaj\u0105c miejsce na nowy materia\u0142. Wyk\u0142adniczy charakter tego \u201ezanikania\u201d wyja\u015bnia, dlaczego mo\u017cemy kontynuowa\u0107 intensywny nap\u0142yw nowego materia\u0142u przez dekady<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Powt\u00f3rki w SuperMemo zajmuj\u0105 zbyt wiele czasu.\u00a0<\/strong>Wielu u\u017cytkownik\u00f3w zmaga si\u0119 z rosn\u0105cym obci\u0105\u017ceniem powt\u00f3rkami i mo\u017ce doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce wysi\u0142ek nie jest wart rezultatu.\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>Zaledwie 3 dobrze wybrane elementy zapami\u0119tane dziennie mog\u0105 przynie\u015b\u0107 lepszy efekt ni\u017c setka wkutych na si\u0142\u0119 fakt\u00f3w. To oznacza, \u017ce nawet minuta dziennie zrobi ogromn\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119, o ile zwracasz uwag\u0119 na to, czego si\u0119 uczysz. Nie ca\u0142a wiedza jest warta wysi\u0142ku 99% retencji. Wysok\u0105 retencj\u0119 nale\u017cy zarezerwowa\u0107 tylko dla fakt\u00f3w i regu\u0142 o znaczeniu krytycznym. Ostatnie, ale nie mniej wa\u017cne: umiej\u0119tno\u015bci formu\u0142owania wiedzy mog\u0105 skr\u00f3ci\u0107 czas nauki u pocz\u0105tkuj\u0105cych o ponad 90%<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: SuperMemo jest drogie.<\/strong>\u00a0Przy cenach zbli\u017caj\u0105cych si\u0119 do 40 dolar\u00f3w za najnowsz\u0105 wersj\u0119 na Windows, SuperMemo mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 zbyt drogie dla u\u017cytkownik\u00f3w z biedniejszych kraj\u00f3w Afryki, Azji, a nawet Europy Wschodniej.\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>Starsze wersje SuperMemo na DOS i Windows s\u0105\u00a0<a href=\"https:\/\/www.supermemo.com\/en\/blog\/supermemo-freeware\">darmowe<\/a>. Jego\u00a0<a href=\"https:\/\/www.supermemo.com\/en\/blog\/your-first-online-supermemo\">wersja online<\/a>\u00a0jest wci\u0105\u017c darmowa. Nawet najnowsza wersja SuperMemo jest dost\u0119pna za darmo dla\u00a0os\u00f3b wnosz\u0105cych wk\u0142ad do SuperMemo Library<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: SuperMemo wymaga komputera. Fakt:<\/strong>\u00a0Zobacz:\u00a0SuperMemo na papierze i o\u0142\u00f3wku<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Nie potrzebujemy SuperMemo, wszystko, czego potrzebujemy, to zbudowa\u0107 indeks do \u017ar\u00f3de\u0142 wiedzy.<\/strong>\u00a0Maj\u0105c dost\u0119p do wielu internetowych \u017ar\u00f3de\u0142 wiedzy, niekt\u00f3rzy ludzie s\u0105 sk\u0142onni wierzy\u0107, \u017ce zapami\u0119tywanie rzeczy nie jest ju\u017c potrzebne. Rzekomo wszystko, czego potrzebujemy, to nauczy\u0107 si\u0119, jak uzyskiwa\u0107 dost\u0119p do tych zewn\u0119trznych \u017ar\u00f3de\u0142 wiedzy i jak z nich korzysta\u0107.\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>Wiedza przechowywana w ludzkiej pami\u0119ci ma charakter asocjacyjny. Innymi s\u0142owy, jeste\u015bmy w stanie nagle po\u0142\u0105czy\u0107 dwie znane idee, by wytworzy\u0107 now\u0105 jako\u015b\u0107: wynalazek. Nie potrafimy (jeszcze) skutecznie kojarzy\u0107 idei, kt\u00f3re \u017cyj\u0105 w Internecie czy w encyklopedii. Wszyscy tw\u00f3rczy geniusze potrzebuj\u0105 wiedzy, by formowa\u0107 nowe koncepcje. Zakres tej wiedzy b\u0119dzie si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0107, ale tw\u00f3rczy rezultat zale\u017cy od obj\u0119to\u015bci wiedzy, jej asocjacyjnego charakteru i jej abstrakcyjno\u015bci (tj. jej znaczenia w budowaniu modeli). Wreszcie, nawet \u201eindeks do wiedzy\u201d podlega zapominaniu i musi by\u0107 utrzymywany poprzez powt\u00f3rki lub przegl\u0105d. Zobacz:\u00a0SuperMemo jest bezu\u017cyteczne<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Wielu ludzi odnosi sukces bez u\u017cywania SuperMemo, wi\u0119c jego znaczenie jest drugorz\u0119dne. Fakt:\u00a0<\/strong>Ani Darwin, ani Newton nie mieli dost\u0119pu do komputer\u00f3w, jednak niepi\u015bmienno\u015b\u0107 komputerowa mo\u017ce dzi\u015b uczyni\u0107 naukowca ca\u0142kowicie bezsilnym. Podobnie, wraz z rosn\u0105cym znaczeniem wiedzy, zaniedbanie przewagi konkurencyjnej wynikaj\u0105cej z szerszej i trwalszej wiedzy b\u0119dzie coraz bardziej ogranicza\u0107 Twoje szanse na udan\u0105 karier\u0119 w nauce, in\u017cynierii, medycynie, polityce itd. Mo\u017cesz \u017cy\u0107 bez SuperMemo, ale z pewno\u015bci\u0105 mo\u017ce ono wynie\u015b\u0107 Twoj\u0105 nauk\u0119 na nowy poziom<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Naturalny mechanizm selekcji wa\u017cnych wspomnie\u0144 jest wystarczaj\u0105co dobry. Nie potrzebujemy kuli<\/strong>. Ewolucja wytworzy\u0142a skuteczny mechanizm zapominania, kt\u00f3ry uwalnia nasz\u0105 pami\u0119\u0107 od zajmuj\u0105cych miejsce i by\u0107 mo\u017ce nieistotnych \u015bmieci. Ten mechanizm okaza\u0142 si\u0119 na tyle skuteczny, by zbudowa\u0107 zdumiewaj\u0105c\u0105 ludzk\u0105 cywilizacj\u0119. W konsekwencji wielu wierzy, \u017ce nie mo\u017ce by\u0107 du\u017cego pola do poprawy.\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>Mechanizm zapominania zosta\u0142 zbudowany w oderwaniu od naszych \u017cycze\u0144 i decyzji. Oszcz\u0119dza jedynie wspomnienia, kt\u00f3re s\u0105 wykorzystywane wystarczaj\u0105co cz\u0119sto. Teraz jednak jeste\u015bmy wystarczaj\u0105co m\u0105drzy, by samodzielnie decydowa\u0107, kt\u00f3ra wiedza jest kluczowa, a kt\u00f3ra nie. Jedno zerkni\u0119cie do s\u0142ownika mo\u017ce cz\u0119sto zaj\u0105\u0107 wi\u0119cej czasu ni\u017c ca\u0142o\u017cyciowy koszt od\u015bwie\u017cenia tego samego s\u0142owa w SuperMemo. A to jeszcze niezbyt spektakularny przyk\u0142ad. Historia ludzko\u015bci obfituje w monumentalne b\u0142\u0119dy wynikaj\u0105ce z ignorancji. Pomylenie przez NASA jednostek imperialnych z metrycznymi kosztowa\u0142o utracon\u0105 sond\u0119 na Marsie. Pomylenie przecinka z kropk\u0105 w Fortranie kosztowa\u0142o sond\u0119 wenusja\u0144sk\u0105. B\u0142\u0119dy w komunikacji po angielsku spowodowa\u0142y wiele katastrof lotniczych i morskich. Fragment wiedzy w umy\u015ble chirurga mo\u017ce by\u0107 wart \u017cycie jego pacjenta. Zapominanie jest zbyt niepewne, by pozostawia\u0107 w jego r\u0119kach wiedz\u0119 o znaczeniu krytycznym. SuperMemo oddaje Ci dowodzenie<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Rozwijanie pami\u0119ci fotograficznej to lepsza inwestycja. Fakt:\u00a0<\/strong>Ogromna liczba twierdze\u0144 zwi\u0105zanych z pami\u0119ci\u0105 fotograficzn\u0105 jest znacznie wyolbrzymiona lub wr\u0119cz fa\u0142szywa. Narz\u0119dzia mnemoniczne s\u0105 kluczowe dla efektywnej nauki, ale nie zast\u0119puj\u0105 SuperMemo. S\u0105 komplementarne. Techniki takie jak\u00a0<em>Photoreading<\/em>\u00a0wykorzystuj\u0105 t\u0119 sam\u0105 chwytliw\u0105 koncepcj\u0119 fotoskanera. W przeciwie\u0144stwie do SuperMemo, s\u0105 \u0142atwe do reklamowania i zrozumienia. Jednak przewag\u0119 SuperMemo w arsenale narz\u0119dzi ucznia \u0142atwo wykaza\u0107 prostymi faktami naukowymi, jak i w praktyce nauki. Wi\u0119cej informacji:\u00a0<a href=\"https:\/\/www.supermemo.com\">artyku\u0142y na supermemo.com<\/a><\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Zapami\u0119tanie tabliczki mno\u017cenia jedynie pozbawia umiej\u0119tno\u015bci rachunkowych.<\/strong>\u00a0Jak dzieci u\u017cywaj\u0105ce kalkulator\u00f3w, ci, kt\u00f3rzy zapami\u0119tuj\u0105 tabliczk\u0119 mno\u017cenia za pomoc\u0105 SuperMemo, rzekomo maj\u0105 by\u0107 mniej biegli w liczeniu (tj. mniej sprawni w umiej\u0119tno\u015bciach obliczeniowych).\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>Zapami\u0119tanie podstawowej tabliczki mno\u017cenia 9&#215;9 jest fundamentem wszelkich oblicze\u0144 na papierze i w pami\u0119ci. Zapami\u0119tanie tabliczki mno\u017cenia 20&#215;20 jest te\u017c dobrym sposobem trenowania podstawowych umiej\u0119tno\u015bci mno\u017cenia. Trudno jest faktycznie\u00a0<em>zapami\u0119ta\u0107<\/em>\u00a0tabliczk\u0119 20&#215;20. Intuicyjnie wi\u0119kszo\u015b\u0107 uczni\u00f3w robi to we w\u0142a\u015bciwy spos\u00f3b, korzystaj\u0105c z po\u0142\u0105czenia znanej im tabliczki 9&#215;9 i umiej\u0119tno\u015bci dodawania. Na przyk\u0142ad 14*16 jest zapami\u0119tywane jako 10*14+6*14=140+6*10+6*4=140+60+24=224. Oznacza to, \u017ce ucze\u0144 stosuje (1) prost\u0105 dekompozycj\u0119, (2) regu\u0142\u0119 przesuni\u0119cia zera, (3) tabliczk\u0119 9&#215;9 raz (by ustali\u0107, \u017ce 4*6=24), a nast\u0119pnie (4) dodawanie (by zsumowa\u0107 trzy wynikowe liczby). W przeciwie\u0144stwie do mitu, wszyscy uczniowie, kt\u00f3rzy nauczyli si\u0119\u00a0<a href=\"http:\/\/super-memory.com\/sml\/colls\/multitable.htm\" rel=\"nofollow\">tabliczki mno\u017cenia 20&#215;20<\/a>, zg\u0142aszaj\u0105 dramatyczny wzrost swoich umiej\u0119tno\u015bci mno\u017cenia. Niestety, przenosi si\u0119 to stosunkowo s\u0142abo na umiej\u0119tno\u015bci dzielenia. Wymagaj\u0105 one dodatkowego materia\u0142u do nauki i nieco bardziej z\u0142o\u017conych umiej\u0119tno\u015bci (zob.:\u00a0<a href=\"http:\/\/super-memory.com\/sml\/colls\/divtable.htm\" rel=\"nofollow\">Tabliczka dzielenia<\/a>)<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: SuperMemo jest tak proste, \u017ce nie jest potrzebne<\/strong>\u00a0(komentarz u\u017cytkownika PalmGear).\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>Prostota pomys\u0142u zwykle zwi\u0119ksza jego u\u017cyteczno\u015b\u0107. Podstawowa idea SuperMemo (rosn\u0105ce odst\u0119py) jest rzeczywi\u015bcie bardzo prosta. Jednak wykonywanie wszystkich oblicze\u0144 r\u0119cznie ma niewielki sens, a niestosowanie powt\u00f3rek roz\u0142o\u017conych w czasie z pewno\u015bci\u0105 negatywnie wp\u0142ynie na nauk\u0119. W konsekwencji SuperMemo jest niezb\u0119dne dla wiedzy, dla kt\u00f3rej poziomy retencji maj\u0105 si\u0119ga\u0107 ponad 80%. W przeciwnym razie ka\u017cdy niezorganizowany system powt\u00f3rek staje si\u0119 bardzo marnotrawny. Co ironiczne, wielu u\u017cytkownik\u00f3w SuperMemo dla Windows narzeka, \u017ce program jest zbyt skomplikowany (zob.\u00a0Mit: SuperMemo jest trudne)<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: G\u0142\u00f3wnym w\u0105skim gard\u0142em nauki jest pami\u0119\u0107 kr\u00f3tkotrwa\u0142a, wi\u0119c SuperMemo nie jest potrzebne<\/strong>. Niekt\u00f3rzy nauczyciele \u017cyj\u0105 w b\u0142\u0119dnym przekonaniu, \u017ce to pami\u0119\u0107 kr\u00f3tkotrwa\u0142a jest w\u0105skim gard\u0142em nauki. Wynika to z codziennych obserwacji druzgoc\u0105cego wycieku w pami\u0119ci sensorycznej. Zachowujemy jedynie u\u0142amek tego, co postrzegamy.\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>Prawda jest odwrotna. Pami\u0119\u0107 kr\u00f3tkotrwa\u0142a jest rzeczywi\u015bcie bardzo nieszczelna. Jednak mo\u017cemy zachowa\u0107 w pami\u0119ci kr\u00f3tkotrwa\u0142ej znacznie wi\u0119cej, ni\u017c jeste\u015bmy w stanie zachowa\u0107 na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119. Mit ten cz\u0119\u015bciowo wywodzi si\u0119 z przekonania, \u017ce pami\u0119\u0107 d\u0142ugotrwa\u0142a jest praktycznie\u00a0nieograniczona. B\u0142\u0105d wynika z zauwa\u017cania ogromnej pojemno\u015bci d\u0142ugotrwa\u0142ej, przy jednoczesnym pomijaniu trudno\u015bci, z jak\u0105 zachowujemy wiedz\u0119 w tej pojemno\u015bci. Zaawansowany ucze\u0144 szybko nauczy si\u0119 wszystkich sztuczek mnemonicznych potrzebnych, by zachowa\u0107 w pami\u0119ci kr\u00f3tkotrwa\u0142ej znacznie wi\u0119cej, ni\u017c jest w stanie przekszta\u0142ci\u0107 w trwa\u0142\u0105 wiedz\u0119<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Mit: Trening p\u0142ynno\u015bci jest wa\u017cniejszy ni\u017c trening dla retencji<\/strong>. Niekt\u00f3rzy uczniowie i nauczyciele wierz\u0105, \u017ce musz\u0105 trenowa\u0107 szybkie przywo\u0142ywanie, kt\u00f3re cz\u0119sto decyduje o wynikach (np. w testach IQ). Wierz\u0105, \u017ce mierzenie czasu powt\u00f3rki poprawia retencj\u0119.\u00a0<strong>Fakt:\u00a0<\/strong>Mit ten wywodzi si\u0119 z bada\u0144 ucznia B.F. Skinnera,\u00a0<a href=\"http:\/\/psych.athabascau.ca\/html\/387\/OpenModules\/Lindsley\/lindsleybio.shtml\" rel=\"nofollow\">Ogdena Lindsleya<\/a>, z lat 60., kt\u00f3re pokazuj\u0105, jak trening p\u0142ynno\u015bci mo\u017ce wykazywalnie wzmocni\u0107 nauk\u0119 (np. w warunkach klasowych). Badania Lindsleya nad p\u0142ynno\u015bci\u0105 nie przek\u0142adaj\u0105 si\u0119 jednak bezpo\u015brednio na metodologi\u0119 powt\u00f3rek roz\u0142o\u017conych w czasie z powodu problemu\u00a0<em>efektu odst\u0119pu<\/em>\u00a0(zob. te\u017c: Mit o pami\u0119ci:\u00a0P\u0142ynno\u015b\u0107 odzwierciedla si\u0142\u0119 pami\u0119ci). Procedura, kt\u00f3ra mo\u017ce wzmocni\u0107 przywo\u0142anie po jednej sesji, niekoniecznie jest optymalna dla powtarzanego aktywnego przywo\u0142ywania w powt\u00f3rkach roz\u0142o\u017conych w czasie. \u0106wiczenie mierzone czasem cz\u0119\u015bciej wywo\u0142uje efekt odst\u0119pu, poniewa\u017c trudno\u015b\u0107 przywo\u0142ania wzmacnia konsolidacj\u0119 pami\u0119ci. W konsekwencji \u0107wiczenie na czas faktycznie zwi\u0119kszy cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 powt\u00f3rek i og\u00f3lne obci\u0105\u017cenie powt\u00f3rkami na element. W kategoriach SuperMemo efekt ten jest podobny do pr\u00f3by zmniejszenia\u00a0wska\u017anika zapominania\u00a0poni\u017cej 3%. Zak\u0142adaj\u0105c maksymaln\u0105 uwag\u0119, powolna, przemy\u015blana powt\u00f3rka prawdopodobnie pozostawi trwalszy \u015blad pami\u0119ciowy ni\u017c mierzone czasem \u0107wiczenie p\u0142ynno\u015bci. Trening p\u0142ynno\u015bci ma sens dla wiedzy, kt\u00f3rej przywo\u0142anie jest krytyczne czasowo. Mo\u017ce to dotyczy\u0107 nauki proceduralnej, treningu przed testami opartymi na p\u0142ynno\u015bci, treningu j\u0119zyka obcego, p\u0142ynno\u015bci czytania itd. Jednak w dziedzinach, gdzie kreatywno\u015b\u0107 jest wa\u017cniejsza ni\u017c szybko\u015b\u0107, lub gdzie rozwi\u0105zanie problemu jest wa\u017cniejsze ni\u017c rozwi\u0105zanie go szybko, zalecana jest \u201ewolna\u201d (tj. skrupulatna i przemy\u015blana) nauka. Niezale\u017cnie od tego, w SuperMemo to u\u017cytkownik okre\u015bla kryteria oceny w nauce. P\u0142ynno\u015b\u0107 mo\u017ce, ale nie musi by\u0107 uwzgl\u0119dniona w samoocenie.\u00a0Innymi s\u0142owy, cho\u0107 szybkie \u0107wiczenia nie s\u0105 zalecane, SuperMemo nie uniemo\u017cliwia u\u017cytkownikowi ich stosowania<\/li>\n<\/ul>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Zobacz te\u017c:&nbsp;FAQ o SuperMemo<\/p>\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Mity o nauce j\u0119zyk\u00f3w<\/strong><\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Antimoon opracowa\u0142 kolejn\u0105 list\u0119 mit\u00f3w zwi\u0105zanych z nauk\u0105 j\u0119zyk\u00f3w:&nbsp;<a href=\"http:\/\/www.antimoon.com\/other\/myths.htm\" rel=\"nofollow\">Nauka j\u0119zyk\u00f3w: Mity i fakty<\/a>.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Osobi\u015bcie nie zgadzam si\u0119 z klasyfikowaniem tolerancji na b\u0142\u0119dy j\u0119zykowe jako strategicznego b\u0142\u0119du (mit: \u201e<em>Mo\u017cna pope\u0142nia\u0107 b\u0142\u0119dy<\/em>\u201d). Podej\u015bcie Antimoon zak\u0142ada, \u017ce celem ucznia jest osi\u0105gni\u0119cie perfekcyjnego opanowania j\u0119zyka, podczas gdy wi\u0119kszo\u015b\u0107 uczni\u00f3w jest raczej zainteresowana maksymaln\u0105 p\u0142ynno\u015bci\u0105 komunikacyjn\u0105 w minimalnym czasie. Ucz\u0105c si\u0119 sam angielskiego, by\u0142em przede wszystkim zainteresowany&nbsp;<em>komunikacj\u0105<\/em>, akceptuj\u0105c przy tym du\u017cy margines tolerancji na b\u0142\u0119dy nieznacz\u0105ce semantycznie. Zostawi\u0142o mi to w spadku z\u0142e nawyki, kt\u00f3re trudno wykorzeni\u0107. Jednak moje cele komunikacyjne zosta\u0142y osi\u0105gni\u0119te zgodnie z planem. Maj\u0105c wyb\u00f3r, wybra\u0142bym t\u0119 sam\u0105 strategi\u0119 ponownie. Dlatego skr\u00f3ci\u0142bym list\u0119 mit\u00f3w Antimoon o jedn\u0105 pozycj\u0119<\/p>\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Sceptycyzm<\/strong><\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Zachowaj sceptycyzm. Przeczytaj wi\u0119cej o mitach wymienionych powy\u017cej.&nbsp;Napisz do mnie e-mail,&nbsp;je\u015bli si\u0119 nie zgadzasz. Albo je\u015bli uwa\u017casz, \u017ce pomin\u0105\u0142em niebezpieczny mit, kt\u00f3ry powinien si\u0119 tu znale\u017a\u0107. Mo\u017cesz si\u0119 wy\u017cali\u0107 na temat tego artyku\u0142u&nbsp;tutaj.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Niekt\u00f3re strony internetowe po\u015bwi\u0119caj\u0105 ca\u0142\u0105 swoj\u0105 energi\u0119 na obalanie mit\u00f3w rozprzestrzeniaj\u0105cych si\u0119 w\u015br\u00f3d ludno\u015bci. Mity s\u0105 przyjaci\u00f3\u0142mi ignorancji. Wyrz\u0105dzaj\u0105 szkody jednostkom i spo\u0142ecze\u0144stwom. S\u0105 te\u017c po\u017cywk\u0105 dla bezwzgl\u0119dnych oszustw, kt\u00f3re obecnie bujnie rozkwitaj\u0105 w sieci. Oto kilka link\u00f3w do stron internetowych, kt\u00f3re chcia\u0142bym pochwali\u0107 za ich godne uznania wysi\u0142ki w walce z ignorancj\u0105, przes\u0105dami, a tak\u017ce zwyk\u0142ym oszustwem:<\/p>\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><a href=\"http:\/\/skepdic.com\/\" rel=\"nofollow\"><strong>Skeptic&#8217;s Dictionary<\/strong><\/a>\u00a0&#8211; monumentalny wysi\u0142ek prof. T. Carroll, zestawiaj\u0105cy najbardziej niebezpieczne, najbardziej zwodnicze, najbardziej dziwaczne, a tak\u017ce najbardziej zabawne przekonania, mity i \u201eteorie\u201d, takie jak: astrologia, jasnowidzenie, kreacjonizm, dianetyka, wr\u00f3\u017cbiarstwo, r\u00f3\u017cd\u017ckarstwo, homeopatia, NLP, psychokineza, reinkarnacja, metoda Silvy, telepatia, teleportacja, UFO itd.<\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"http:\/\/www.randi.org\/\" rel=\"nofollow\"><strong>James Randi Educational Foundation<\/strong><\/a>\u00a0&#8211; znany najlepiej ze swojego\u00a0<strong>Million Dollar Challenge<\/strong>, James Randi niestrudzenie walczy przeciwko wszystkiemu, co paranormalne. Ka\u017cdy, kto potrafi wykaza\u0107 zjawiska paranormalne, nadprzyrodzone lub okultystyczne w naukowo kontrolowanym eksperymencie, mo\u017ce ubiega\u0107 si\u0119 o\u00a0<a href=\"http:\/\/www.randi.org\/research\/index.html\" rel=\"nofollow\">nagrod\u0119 1 miliona dolar\u00f3w<\/a>\u00a0Randiego<\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"http:\/\/www.quackwatch.org\/\" rel=\"nofollow\"><strong>Quackwatch<\/strong><\/a>\u00a0&#8211; r\u00f3wnie imponuj\u0105ca walka dr. Stephena Barretta z szkodliwymi dietami i procedurami medycznymi wykorzystywanymi zwodniczo dla zysku. Dr Barrett ujawnia firmy, osoby, strony internetowe i produkty przypisuj\u0105ce cudowne w\u0142a\u015bciwo\u015bci akupunkturze, terapii chiropraktycznej, super-DHEA, Calorad, mi\u0142orz\u0119bowi, zio\u0142owej herbacie na odchudzanie, irydologii, makrobiotyce, magnetoterapii, super-melatoninie, terapii ortomolekularnej, praktykom paranormalnym itd.<\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"http:\/\/www.skepticfriends.org\/\" rel=\"nofollow\">Skeptic Friends Network<\/a><\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"http:\/\/www.skepticplanet.com\/\" rel=\"nofollow\">Skeptic Planet<\/a>\u00a0&#8211; wyszukiwarka stron sceptycznych. Wyszukiwanie has\u0142a\u00a0<em>homeopatia\u00a0<\/em>daje 500 artyku\u0142\u00f3w,\u00a0<em>astrologia\u00a0<\/em>900, a\u00a0<em>kreacjonizm\u00a0<\/em>2000 (3 sierpnia 2003)<\/li>\n\n\n\n<li>Anti-quackery\u00a0&#8211; zbi\u00f3r link\u00f3w antyszarlata\u0144skich<\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"http:\/\/www.chem1.com\/acad\/sci\/pseudosci.html\" rel=\"nofollow\">Stephen Lower o pseudonauce<\/a><\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"http:\/\/www.csicop.org\/\" rel=\"nofollow\">CSICOP<\/a>\u00a0&#8211; Komitet ds. Naukowego Badania Twierdze\u0144 Paranormalnych<\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"http:\/\/www.bbc.co.uk\/science\/horizon\/2002\/homeopathy.shtml\" rel=\"nofollow\">BBC Horizon mierzy si\u0119 z homeopati\u0105<\/a>\u00a0&#8211;\u00a0<em>BBC Horizon<\/em>\u00a0nie zdo\u0142a\u0142o wygra\u0107 Million Dollar Challenge Jamesa Randiego eksperymentem naukowym, kt\u00f3ry nie udowodni\u0142, \u017ce homeopatia rzeczywi\u015bcie dzia\u0142a<\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"http:\/\/talkorigins.org\/\" rel=\"nofollow\">Talk Origins<\/a>\u00a0&#8211; zbi\u00f3r artyku\u0142\u00f3w kwestionuj\u0105cych teorie\u00a0<em>inteligentnego projektu\u00a0<\/em>w odpowiedzi na powi\u0105zan\u0105 grup\u0119 dyskusyjn\u0105 Usenet Talk Origins z nieograniczonym forum dyskusyjnym<\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"http:\/\/www.truthorfiction.com\/\" rel=\"nofollow\">Truth or Fiction<\/a>\u00a0&#8211; strona antyplotkowa<\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"http:\/\/datanation.com\/fallacies\/index.htm\" rel=\"nofollow\">Logical Fallacies<\/a>\u00a0&#8211; definicje i przyk\u0142ady b\u0142\u0119d\u00f3w logicznych le\u017c\u0105cych u podstaw wi\u0119kszo\u015bci mit\u00f3w, plotek i przes\u0105d\u00f3w<\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"http:\/\/www.randi.org\/education\/links.html\" rel=\"nofollow\">Wi\u0119cej link\u00f3w<\/a>\u00a0z JREF Randiego<\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"http:\/\/www.discord.org\/skeptical\/\" rel=\"nofollow\">Skeptical Information Links<\/a>\u00a0&#8211; 532 linki do stron sceptycznych (3 sierpnia 2003)<\/li>\n<\/ul>\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Co nie jest mitem?<\/strong><\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Czasami otrzymuj\u0119 pro\u015bby o ocen\u0119 uzasadnionych metod nauki. Wymieni\u0119 tu kr\u00f3tko jedynie s\u0142owa kluczowe, kt\u00f3re warto zbada\u0107 i kt\u00f3re s\u0105 uzasadnione! Mn\u00f3stwo informacji na ich temat znajdziesz w sieci.<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Uzasadnione koncepcje<\/strong>&nbsp;i autorzy, kt\u00f3rzy mog\u0105 by\u0107 w najlepszym razie niezrozumiani, a w najgorszym odrzuceni, otrzymuj\u0105 nasz\u0105 piecz\u0119\u0107 aprobaty: mapy my\u015bli, Mega Memory (nie zwa\u017caj\u0105c na reputacj\u0119 Kevina Trudeau), techniki mnemoniczne, system ko\u0142k\u00f3w, metoda loci, Mind Manager, ThinkFAST, Tony Buzan, Sebastian Leitner, powt\u00f3rki rozszerzane, teoria reaktywacji, SAFMEDS, terapia jasnym \u015bwiat\u0142em, chronoterapia, melatonina, neurogeneza w wieku doros\u0142ym, wzrost m\u00f3zgu poprzez trening, kompensacja neuronalna (np. przy uszkodzeniu m\u00f3zgu) oraz \u0107wiczenia fizyczne jako wzmocnienie m\u00f3zgu.&nbsp;&nbsp;<br>Zobacz te\u017c:<\/p>\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><a href=\"http:\/\/supermemopedia.com\/index.php?title=Memory_and_Learning\">Przedyskutuj to i dodaj wi\u0119cej na SuperMemopedii<\/a><\/li>\n<\/ul>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Przeprosiny&nbsp;(<\/strong>marzec 2005)<\/p>\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Otrzyma\u0142em wiadomo\u015bci, \u017ce fragment o ameryka\u0144skich przekonaniach na temat wieku Ziemi mo\u017ce zosta\u0107 uznany za obra\u017aliwy. Nie by\u0142o moim zamiarem nikogo obrazi\u0107. Wierz\u0119, \u017ce stanowcze przedstawianie fakt\u00f3w naukowych jest obowi\u0105zkiem ka\u017cdego, kto zajmuje si\u0119 obalaniem mit\u00f3w. W przeciwie\u0144stwie do znacznie bardziej bezpo\u015bredniego&nbsp;<a href=\"http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/James_Randi\" rel=\"nofollow\">Jamesa Randiego<\/a>, kt\u00f3rego niezmiernie podziwiam, staram si\u0119 u\u017cywa\u0107 \u0142agodniejszego j\u0119zyka. Je\u015bli zostanie to zg\u0142oszone, jestem got\u00f3w zaakceptowa\u0107 mniej obra\u017aliwe przeformu\u0142owanie wspomnianego fragmentu, o ile jasno wyra\u017ca moje przekonanie, \u017ce najbardziej podstawowy konsensus naukowy nie pozostawia miejsca na niesko\u0144czon\u0105 pami\u0119\u0107 czy m\u0142od\u0105 Ziemi\u0119. Ponadto fragment musi zawiera\u0107 najbardziej wymowne dane o tym, jak podstawowa nauka pozostaje s\u0142abo rozumiana przez ogromn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 populacji w krajach uprzemys\u0142owionych, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych USA s\u0105 prawdopodobnie najlepszym przyk\u0142adem tego kontrastu. Mo\u017cesz zostawi\u0107 swoje komentarze na&nbsp;SuperMemo Wiki<\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":18,"featured_media":32857,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[201,113],"tags":[],"class_list":["post-161768","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-metoda","category-nauka-z-supermemo"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.9 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Pami\u0119\u0107 i uczenie si\u0119: mity i fakty - SuperMemo<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Naukowe podej\u015bcie do najwa\u017cniejszych mit\u00f3w i fakt\u00f3w na temat pami\u0119ci i uczenia si\u0119, opracowane przez Piotra Wo\u017aniaka. Czytaj!\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/blog\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Pami\u0119\u0107 i uczenie si\u0119: mity i fakty - SuperMemo\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Naukowe podej\u015bcie do najwa\u017cniejszych mit\u00f3w i fakt\u00f3w na temat pami\u0119ci i uczenia si\u0119, opracowane przez Piotra Wo\u017aniaka. Czytaj!\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/blog\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"SuperMemo\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2003-08-12T07:00:00+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-07-17T13:52:56+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.supermemo.com\/wp-content\/uploads\/30.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"362\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"362\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Andrzej\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Andrzej\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"43 minuty\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl\\\/blog\\\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl\\\/blog\\\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty\"},\"author\":{\"name\":\"Andrzej\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl#\\\/schema\\\/person\\\/a1de6c3b77a010a138d252790bb7394f\"},\"headline\":\"Pami\u0119\u0107 i uczenie si\u0119: mity i fakty\",\"datePublished\":\"2003-08-12T07:00:00+00:00\",\"dateModified\":\"2026-07-17T13:52:56+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl\\\/blog\\\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty\"},\"wordCount\":11823,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl\\\/blog\\\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/30.jpg\",\"articleSection\":[\"Metoda\",\"Nauka z SuperMemo\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl\\\/blog\\\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl\\\/blog\\\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty\",\"name\":\"Pami\u0119\u0107 i uczenie si\u0119: mity i fakty - SuperMemo\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl\\\/blog\\\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl\\\/blog\\\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/30.jpg\",\"datePublished\":\"2003-08-12T07:00:00+00:00\",\"dateModified\":\"2026-07-17T13:52:56+00:00\",\"description\":\"Naukowe podej\u015bcie do najwa\u017cniejszych mit\u00f3w i fakt\u00f3w na temat pami\u0119ci i uczenia si\u0119, opracowane przez Piotra Wo\u017aniaka. Czytaj!\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl\\\/blog\\\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl\\\/blog\\\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl\\\/blog\\\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/30.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/30.jpg\",\"width\":362,\"height\":362,\"caption\":\"Learning with new technologies\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl\\\/blog\\\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"SuperMemo\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Nauka z SuperMemo\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl\\\/blog\\\/kategoria\\\/nauka-z-supermemo\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Pami\u0119\u0107 i uczenie si\u0119: mity i fakty\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl\",\"name\":\"SuperMemo\",\"description\":\"SuperMemo\u00ae - skuteczna nauka j\u0119zyk\u00f3w online.\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl#organization\",\"name\":\"SuperMemo World\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/supermemo_logo696x696.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/supermemo_logo696x696.png\",\"width\":696,\"height\":696,\"caption\":\"SuperMemo World\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.supermemo.com\\\/pl#\\\/schema\\\/person\\\/a1de6c3b77a010a138d252790bb7394f\",\"name\":\"Andrzej\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/10299c1c20660d3a1796714150eac1657c495981dbd7769e3283ae81076e9491?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/10299c1c20660d3a1796714150eac1657c495981dbd7769e3283ae81076e9491?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/10299c1c20660d3a1796714150eac1657c495981dbd7769e3283ae81076e9491?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Andrzej\"}}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Pami\u0119\u0107 i uczenie si\u0119: mity i fakty - SuperMemo","description":"Naukowe podej\u015bcie do najwa\u017cniejszych mit\u00f3w i fakt\u00f3w na temat pami\u0119ci i uczenia si\u0119, opracowane przez Piotra Wo\u017aniaka. Czytaj!","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/blog\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Pami\u0119\u0107 i uczenie si\u0119: mity i fakty - SuperMemo","og_description":"Naukowe podej\u015bcie do najwa\u017cniejszych mit\u00f3w i fakt\u00f3w na temat pami\u0119ci i uczenia si\u0119, opracowane przez Piotra Wo\u017aniaka. Czytaj!","og_url":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/blog\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty","og_site_name":"SuperMemo","article_published_time":"2003-08-12T07:00:00+00:00","article_modified_time":"2026-07-17T13:52:56+00:00","og_image":[{"width":362,"height":362,"url":"https:\/\/www.supermemo.com\/wp-content\/uploads\/30.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Andrzej","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":"Andrzej","Szacowany czas czytania":"43 minuty"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/blog\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/blog\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty"},"author":{"name":"Andrzej","@id":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl#\/schema\/person\/a1de6c3b77a010a138d252790bb7394f"},"headline":"Pami\u0119\u0107 i uczenie si\u0119: mity i fakty","datePublished":"2003-08-12T07:00:00+00:00","dateModified":"2026-07-17T13:52:56+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/blog\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty"},"wordCount":11823,"publisher":{"@id":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/blog\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.supermemo.com\/wp-content\/uploads\/30.jpg","articleSection":["Metoda","Nauka z SuperMemo"],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/blog\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty","url":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/blog\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty","name":"Pami\u0119\u0107 i uczenie si\u0119: mity i fakty - SuperMemo","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/blog\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/blog\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.supermemo.com\/wp-content\/uploads\/30.jpg","datePublished":"2003-08-12T07:00:00+00:00","dateModified":"2026-07-17T13:52:56+00:00","description":"Naukowe podej\u015bcie do najwa\u017cniejszych mit\u00f3w i fakt\u00f3w na temat pami\u0119ci i uczenia si\u0119, opracowane przez Piotra Wo\u017aniaka. Czytaj!","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/blog\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/blog\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/blog\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty#primaryimage","url":"https:\/\/www.supermemo.com\/wp-content\/uploads\/30.jpg","contentUrl":"https:\/\/www.supermemo.com\/wp-content\/uploads\/30.jpg","width":362,"height":362,"caption":"Learning with new technologies"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/blog\/pamiec-i-uczenie-sie-mity-i-fakty#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"SuperMemo","item":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Nauka z SuperMemo","item":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/blog\/kategoria\/nauka-z-supermemo"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Pami\u0119\u0107 i uczenie si\u0119: mity i fakty"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl#website","url":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl","name":"SuperMemo","description":"SuperMemo\u00ae - skuteczna nauka j\u0119zyk\u00f3w online.","publisher":{"@id":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl#organization","name":"SuperMemo World","url":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/www.supermemo.com\/wp-content\/uploads\/supermemo_logo696x696.png","contentUrl":"https:\/\/www.supermemo.com\/wp-content\/uploads\/supermemo_logo696x696.png","width":696,"height":696,"caption":"SuperMemo World"},"image":{"@id":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl#\/schema\/person\/a1de6c3b77a010a138d252790bb7394f","name":"Andrzej","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/10299c1c20660d3a1796714150eac1657c495981dbd7769e3283ae81076e9491?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/10299c1c20660d3a1796714150eac1657c495981dbd7769e3283ae81076e9491?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/10299c1c20660d3a1796714150eac1657c495981dbd7769e3283ae81076e9491?s=96&d=mm&r=g","caption":"Andrzej"}}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/161768","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/18"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=161768"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/161768\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":161769,"href":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/161768\/revisions\/161769"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/32857"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=161768"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=161768"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.supermemo.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=161768"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}